صفحه اصلي     |     شماره جاري |
 جستجو
شیرازه : نشريه الكترونيكي علوم كتابداري،آرشیو و  اطلاع رساني سال اول - شماره ی سوم / فروردين و ارديبهشت 1387

 

آینده فناوری در کتابخانه ها: چالش ها و فرصت ها

گرد آوری: زهرا شیروانی نیا

 

چکیده
ما در یک برهه زمانی متغیر، یعنی زمانی که تکنولوژی و کتابخانه سنتی در حال همگرایی در یک نقطه هستند بسر می بریم و این مسئله از نظر اجتماعی، سیاسی و عملکرد تکنیکی دارای اهمیت است و کتابخانه ها نه تنها باید در این راستا عمل کنند بلکه در عصر اطلاع رسانی جدید باید رونق پیدا کنند.در این مقاله سعی شده است با نگاهی به تاثیرات تکنولوژی بر فرایندهای مختلف کتابخانه (فرصت ها و چالش ها)، گذری هم برفناوری های آینده در کتابخانه ها داشته باشد.

مقدمه
عصر حاضر که دوره پیشرفت سرسام آور فناوری بالاخص فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی است کمتر حرفه ای را می بینیم که فناوری رنگ تازه ای به آن نداده و یا تغییر و تحول در آن ایجاد نکرده باشد.علوم کتابداری و اطلاع رسانی نیز همپای دیگر علوم نه تنها از این پیشرفت ها مصون نمانده است بلکه خود نیز به عنوان یکی از تجلی گاه های عمده فناوری های جدید ارتباطی و اطلاعاتی به حساب می آید.
تغییرات سریع و همه جانبه کتابخانه ها را در آستانه عصر جدیدی قرار داده است که با گذشته نه چندان دور، بسیار متفاوت است.هم اکنون پیشرفت های قابل توجهی دیده میشود: فناوری های نو فهرست های کتابخانه را از راهنماهای ساده منابع به سیستم های جامع اطلاعاتی تغییر داده اند؛ منابع اطلاعاتی به تدریج اهمیت بیشتری از گردآوری مجموعه های جدید پیدا کرده است، و...
به راستی در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد؟ مسلما آینده باآنچه قبلا مرسوم بوده است، متفاوت خواهد بود.بنابراین حرفه کتابداری باید دست به دگرگونی های اساسی و مشخصی زند، وگرنه کنار گذاشته خواهد شد و کتابداران در حالی که خدمات سنتی اطلاع رسانی را ارائه می دهند، باید به دنبال توسعه مجموعه ای از مهارت های جدید بوده و نقش ها و وظایف تازه ای را در خود پرورش دهند.
آینده

آینده تداوم حال و حال تداوم گذشته است. آینده محصول گذشت زمان است. در سخن از آینده نباید به آینده ای دور از انتظار و آرمانی اندیشید. منظور از آینده، آینده ای نزدیک، واقعی و قابل دسترسی برای بشر که به زمان حال پیوسته است، می باشد.
فناوری اطلاعات در کتابخانه ها
فناوری اطلاعات از جمله ابداعات در حال رشد در حوزه خدمات اطلاعاتی، امکانات ارتباطی، و منابع الکترونیکی است. در دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی، فناوری اطلاعات چنین تعریف شده است: "مجموعه ابزارهای اطلاعاتی،اعم از وسایل ارتباط از راه دور، ابزارهای دیداری و شنیداری و ماشین های مربوط ، توام با دانش، مهارت و شیوه استفاده از آنها در تولید، پردازش، و دبیزش اطلاعات به منظور انتقال اطلاعات به جامعه استفاده کننده".
به طور کلی فناوری اطلاعات برای تولید و فراهم آوری، پردازش، ذخیره سازی، و اشاعه مواد و اطلاعات، به شکل های گوناگون مورد استفاده قرار می گیرد.این فناوری ها در تامین اهداف آموزشی، پژوهشی، مدیریتی، بهداشتی – درمانی، و مانند آن در سازمان ها نقش مهمی ایفا می کنند.
تاریخچه فناوری در کتابخانه ها
تاریخ استفاده از رایانه در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی را می توان به چند دوره نسبتا مشخص تقسیم کرد (فتاحی،43،1377):
در دهه 1940 نخستین روش های نیمه ماشینی ذخیره و بازیابی اطلاعات با استفاده از نظام برگه ای لبه منگنه مورد توجه قرار گرفت. این نظام در واقع پیش آمد نظام های رایانه ای دهه 1960 بود.
دهه 1980 شاهد گسترش نظام های پیوسته چه از نظر تنوع و ایجاد نرم افزارهای آماده و تجهیزات چاپ و نمایش اطلاعات و چه از نظر نفوذ و کاربرد این نظام ها در کشورهای در حال رشد بود. دهه 1990 دهه رشد اینترنت به حساب می آید و کتابخانه ها نیز از این پدیده حاصل از فناوری های جدید در کارهای خود به خوبی استفاده کردند. این مسیر روز به روز در حال تحول و پیشرفت است و جهت آن به سوی افزایش توانایی های انسان در بدست آوردن دقیق اطلاعات می باشد.
زمینه های استفاده از فن آوری نوین در کتابخانه ها
به طور کلی آنچه موجب شده است که کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی از فن آوری نوین استفاده کنند عبارتند از: سرعت، حافظه، دقت بسیار زیاد در فراهم آوری، انباشت و بازیابی اطلاعات به مدد رایانه و صرفه جویی در نیروی انسانی، ایجاد ارزش افزوده، انعطاف پذیری در برابر نیازهای گوناگون، دسترسی یکپارچه به اطلاعات،امکان استفاده ارزان از اطلاعات سایر کتابخانه ها و...
کارکرد های فناوری اطلاعات در کتابخانه ها را می توان به دو گروه کلی دسته بندی کرد (هوشیار یزدان،1381،59):
فعالیت های اساسی و داخلی کتابخانه نظیر: مجموعه سازی، فهرستنویسی، امانت
خدمات اطلاع رسانی مانند: آگاهی رسانی جاری، اشاعه گزینشی اطلاعات، خدمات مرجع و...
تاثیرات فناوری اطلاعات بر جنبه های مختلف فعالیت های کتابخانه
- فراهم آوری در عصر الکترونیک
وظیفه اصلی واحد سنتی فراهم آوری در کتابخانه ها، مجموعه سازی و سپس کنترل مداوم دستیابی به اطلاعات موجود در کتابخانه است. نقش این قسمت در نتیجه پیشرفت های حاصله در استفاده از کامپیوتر و ارتباطات الکترونیکی دستخوش تغییر و تحول شده است.اکثر کتابخانه ها به فراهم آوری اطلاعات منتشر شده در شکل های مختلف کتاب، پیایند، میکروفرم، دیسک نوری، و شبکه های اطلاعاتی احتیاج دارند. تکنولوژی جدید مکمل مجموعه های چاپی است نه جایگزین آنها. انتشارات چاپی برای مطالعات مستمر و انتشارات الکتدونیکی دستیابی سریع به اطلاعات،خلاصه وچکیده های اطلاعات مناسب هستند. برای کاربران تکنولوژی نمایشی ناآشناتر از نوشتارهای چاپی است.
تکنولوژی های جدید برای فراهم آوری در کتابخانه ها
انتشارات
در حالی که تولید کتب در سراسر گیتی هم چنان با رشد روز افزون ادامه دارد،انتشارات الکترونیکی نیز با سرعت چشمگیری در حال تزاید هستند. کتابخانه ها به طور مداوم سرگرم ارزیابی و مقایسه امتیازات رسانه های چاپی و الکترونیکی هستند و یکی از عوامل کلیدی در این ارزیابی مقایسه ای هزینه کاربری است. تنها تعداد معدودی از کتابخانه ها توانایی مالی خرید بیش از یک شکل از دو اثر را دارند. دیسک فشرده رایج ترین نوع مواد الکترونیکی موجود و شکلی کاملا آشنا برای کتابداران است، باید توجه داشت که نرم افزار دیسک فشرده اغلب به آسانی در سیستم ماشینی کتابخانه جا نمی افتد،هم چنین ممکن است استفاده از آن به اعضای پردیس خاصی محدود باشد، که در آن صورت دستیابی به آن از راه دور ناممکن است.
شکل های دیگر مثل دیسک های فشرده چندگانه (CD-I) و رسانه های چند منظوره در بازارهای آموزشی و تفننی اهمیت بیش تری پیدا می کنند. پایگاه های اطلاعاتی پیوسته در مقایسه با دیسک های فشرده امکان دستیابی سریع تر و روزآمدتری را به فایل های پرحجم تر پدید می آورند، اما امتیازات و برتری دیسک های فشرده در بهره گیری آنها در محل است که به کاربر امکان بازیابی اطلاعات مورد نیز را بدون نگرانی از افزایش هزینه می دهد.
شبکه ها
کاربران منفرد رفته رفته به دستیابی به اطلاعات از طریق اینترنت و کنار گذاشتن کتابخانه خو می گیرند پس نابسامانی هایی در بودجه بندی و مجموعه سازی کتابخانه ها بوجود می آورند. تنها گروه معدودی از کتابداران استفاده به سامان از اینترنت را در دستور کار خود وارد کرده اند. برای آگاهی از محل و دستیابی به مواد و اطلاعات از طریق اینترنت ایفای نقش اصلی توسط کتابدار اجتناب ناپذیر است. علاوه بر مسائل مربوط به بازیابی، مشکل تعیین صحت سندیت، و نیز دوام و ثبات متن هم به این مشکلات افزوده می شود.
نظام های فراهم آوری
استفاده از سیستم های خودکار یکی از امتیازات بزرگ بخش فراهم آوری بویژه در زمینه سفارشات است. مزایای ماشینی کردن عبارتند از:
دسترسی به اطلاعات موردی برای سازماندهی بهتر، ارزیابی روشن تر، حسابرسی دقیق تر، ادغام عناوین در دست سفارش در فهرست کتابخانه، اجتناب از وارد کردن و تصحیح چند باره اطلاعات، ونیز انجام امور مربوط به سفارش ،پیگیری، ابطال و دریافت، اعلام وصول، و گزارش های اعتباری. ولی اکثر کتابخانه ها مایلند هم چنان از کارگزاران کوچک و فاقد امکانات کامپیوتری استفاده کنند، و در نتیجه هنوز با روزگار ماشینی شدن کامل امر فراهم آوری در کتابخانه ها فاصلع داریم.
نظام های کامپیوتری فراهم آوری در مسیری صعودی و در تمامی سطوح به صورتی روز افزون به فراگیر شدن دسترس پذیری مواد در تمامی مراحل انتخاب و تهیه آن یاری می رسانند.هم اکنون گرایش هایی به سویی اتصال سیستم های چند منظوره به اینترنت و منابع و دیسک های نوری پدید آمده است.
مبادله الکترونیکی اطلاعات EDM))
EDM عبارتند از رد و بدل کردن خودکار اطلاعات بازرگانی، با استفاده از استانداردهای قراردادی. پس برای فراهم آوران کتاب کاملا مناسب می باشد.
برای استفاده از این نظام هم کتابخانه و هم فروشنده باید به نرم افزار خاصی مجهز باشند که به منزله رابط مشترکی میان سیستم های موجود در یک شبکه ارتباطی دوربرد عمل می کند. سفارش کتاب، اعلام وصول آن، پیگیری، و ارسال صورتحساب به طریق الکترونیکی صورت می گیرد و انتقال پول به همین طریق عملی است. منظور از به کارگیری این سیستم، اتصال کتابخانه و سازمان های تجاری تهیه کتاب به هم در سطح بین الملل و هدف غایی و نهایی آن تنها یکبار وارد کردن اطلاعات مربوط به کتاب در ابتدای این چرخه توسط ناشر است.
از جمله مزایای استفاده از EDM پایین آوردن هزینه به دلیل حذف ورود چندباره اطلاعات، انتقال صحیح تر اطلاعات، و ارسال و دریافت سریع تر پیام ها و سفارشات است.
پیشرفت های الکترونیکی هم چنین می تواند کمک موثری در پیشبرد همکاری های بین کتابخانه ای و گسترش تعاونی مجموعه ها باشد.
با تداوم رونق و گرمی بازار نشر، بودجه بیش تری برای مواد الکترونیکی مورد نیاز است و این خطر نیز وجود دارد که رسانه های نوآمده بی آنکه به راستی مورد نیاز باشند جای کتاب ها را بگیرند. بودجه دستیابی به اطلاعات الکترونیکی نباید منجر به کاهش سفارشات سنتی شود. جالب این جاست که احتمال دارد دستیابی الکترونیکی به منابع نقش مهمی در حل مشکل دیرپای " بحران پیایند ها " به سود تک نگاشت ها ایفا کند. با دسترس پذیرشدن الکترونیکی مقالات، کتابخانه ها شاید بتوانند به اهداف دیرپای خود در فراهم آوری تک نگاشت های تحقیقاتی و کتابهای درسی برای مجموعه های خود جامه عمل بپوشانند و مجموعه پایه پیایند های چاپی خود را با تعداد زیادی مقاله الکترونیکی تکمیل کنند.
- مرجع مجازی زنده
در حال حاضر ارائه خدمات مرجع مجازی از مباحث پویا و جدی در کتابخانه هاست. از آنجا که اکثر کاربران کتابخانه و نیز افرادی که حاضر نیستند به صورت حضوری به کتابخانه بیایند، تمایل دارند از اینترنت و اطلاعات شبکه ای استفاده کنند؛ لذا کتابداران مرجع به دنبال تغییر خدمات سنتی خود هستند.
خدمات مرجع مجازی روشی کارآمد به کتابداران ارائه می دهد تا خود برای بر آوردن انتظارات کاربران برای تحویل فوری اطلاعات آماده کنند.
مرجع مجازی زنده چیست؟
متولا و استرمنت(2002) مرجع مجازی زنده را این گونه تعریف کرده اند: " مرجع مجازی زنده در واقع نوعی خدمت مرجع مجازی است که برای ارائه خدمات به کاربران مجازی از گفتگوی اینترنتی یا پیام رسانی مبتنی بر متن استفاده می کند و از این لحاظ به مرجع رو در رو یا سنتی شبیه است ".
مزایای خدمات مرجع زنده
پاسخ به سوالات در حداقل زمان. اکثر کاربران پاسخ هایی را که بلافاصله ارائه می شود را ترجیح می دهند؛
اجرای مصاحبه مرجع زنده. کتابداران در خدمات مرجع زنده، نسبت به خدمات مرجع پست الکترونیکی، می توانند مصاحبه مرجع را به صورت زنده با یک کاربر اجرا کنند. پیام ها به صورت آنی و رفت و برگشتی بین کتابدار و کاربر ارسال می شود؛
ارائه خدمات از طریق آموزش از راه دور. خدمات مرجع مجازی زنده از طریق آموزش از راه دور دسترسی یکسان به خدمات را فراهم می آورد؛
ارائه توانایی های مختلف به کاربران. مرجع مجازی زنده می تواند به کاربرانی که قادر نیستند میز مرجع فیزیکی را ملاقات کنند، خدمات خود را ارائه دهد. این خدمات به خصوص برای افرادی سودمند است که ناتوانایی های جسمی یا شنوایی دارند؛
خدمات مرجع زنده علاوه بر این موارد مزیت دیگری نیز دارد: کاربران با کاربرد نرم افزارهای پیشرفته قادرند متن گفتگوی اینترنتی را جهت ارجاعات بعدی ذخیره کنند و کتابخانه نیز می تواند برای تحلیل کاربرد و کیفیت در اصلاحات آینده از آنها استفاده کند.
چالش ها
همراه شدن با حجم کاری بالا. انتقال نیروی انسانی از میز مرجع سنتی به میز مرجع مجازی بدون استخدام نیروی انسانی بیش تر، کار ساده ای نیست.زیرا با وجود این که سوالات میز مرجع سنتی در حال کاهش است اما هنوز ترافیک کاری آن بیش تر از میز مرجع مجازی است. از این رو میز مرجع سنتی هنوز باید باقی بماند و کتابخانه ها باید به خاطر حجم کاری بالا نیروی انسانی بیش تری استخدام کنند.
لزوم وجود پشتیبانی اصلی و دائم. جهت در بر داشتن خدمات موفق باید بین کتابدارانی که به سوالات پاسخ خواهند داد و مدیریت کتابخانه توافق نظر وجود داشته باشد. کتابداران باید با فناوری راحت باشند و خود را با تغییرات وفق دهند و این در حالی است که مدیر نقش پشتیبان را ایفا می کند.
استخدام کارمندان فنی و صلاحیتدار. مسائل فنی، اغلب پیش می آیند. از این رو استخدام کارمندان فنی جهت نصب نرم افزار ، حفظ تجهیزات و عیب یابی هر کدام از مسائل فنی ضروری است.
درک حق مولف و توافق مجدد پیرامون مجوز ها. جستجو در صفحات وب و مرور مشترک کتابدار با کاربران مجازی موضوعات جدیدی را در قانون حق مولف و مجوز های پایگاه های اطلاعاتی پیش می کشد. باید در این زمینه که چگونه جهت ایجاد مرجع مجازی زنده درباره مجوز ها به توافق برسیم، بررسی هایی صورت گیرد.
- رده‌بندي خودکار منابع اطلاعاتي در محيط جديد
سازماندهي و مديريت منابع اينترنتي، همواره يکي از دغدغه‌هاي دانشمندان علوم رايانه و اطلاع‌رساني است. امروزه همين متخصصان به اين نتيجه رسيده‌اند که علم کتابداري در زمينة رويارويي با وضعيت آشفته اطلاعات مي‌تواند نقش برجسته‌اي ايفا کند. از آنجا که رده‌بندي، فعاليتي وقتگير و پرهزينه بوده و رده‌بندي منابع اينترنتي براي فهرست‌نويسان دشوار مي‌باشد، تحقيقات زيادي براي انجام رده‌بندي به صورت خودکار صورت گرفته است. کاربرد شبکه‌هاي عصبي مصنوعي با توجه به ضعف روشهاي آماري و زبانشناسي رايانه‌اي در عملي کردن فعاليت رده‌بندي خودکار، رو به افزايش است.
مسائل و مشکلات بازيابي اطلاعات در عصر جديد
عدم کنترل ورود اطلاعات به محيط وب و سرعت افزايش منابع اطلاعاتي از يک‌سو، و نبود راهکارهاي مناسب براي سازماندهي آنها، سبب شده بازيابي اين منابع با مشکلاتي از جمله ربط ضعيف، ريزش کاذب فراوان و صرف وقت زياد از کاربران، همراه باشد. فراواني توليد اطلاعات، آن‌قدر تأثيرگذار بوده که باعث ورود اصطلاحات و لغات جديدي به زبان شده است: سيل اطلاعات، طوفان اطلاعات و..
براي سازماندهي کتاب ها به يک سيستم رده‌بندي نياز است تا بتواند با منظم کردن کتابها در هر رده موضوعي، به بازيابي آنها سرعت بدهد. اکنون نيز با شکل هاي ديگر کتاب روبرو هستيم که همان «فرمت الکترونيکي» است. اين‌گونه اطلاعات به علت قابليتهاي خاص خود سرعت نشر بيشتري نسبت به مواد چاپي دارند. همچنين، اکثر مواد چاپي، قبل از انتشار، به شکل الکترونيکي در دسترس هستند. زماني که براي سازماندهي انبوهي از کتابها و بازيابي سريع آنها به يک سيستم رده‌بندي نياز داريم، ضرورت يک سيستم رده‌بندي مناسب براي اطلاعات روبه رشد ديجيتالي، بيشتر مشخص مي‌شود.
با رده‌بندي منابع ديجيتالي، مي‌توان منابع کتابخانه ها را توسعه داد. وقتي کتابخانه ها اين نوع مواد را در فهرستشان مي‌آورند، مجموعه آنها بدون پرداخت هزينه اضافي گسترش مي‌يابد. براي استفاده‌کنندگان دسترسي از راه دور به آن منابع، از دسترسي به مواد کتابخانه‌اي سنتي آسان‌تر خواهد بود. هنگامي که جستجوگر، فايلي الکترونيکي را در فهرست مي يابد، ‌تنها با يک کليک ساده بر روي آدرس وب، به اطلاعات مورد نظر خود مي‌رسد. شماره هاي بازيابي به عنوان ابزاري براي بازيابي اطلاعات به کار مي روند. با استفاده از شماره هاي بازيابي، مي‌توان در بيشتر «فهرستهاي عمومي پيوسته» جستجو کرد. وقتي فايلهاي اينترنتي در اين فهرستها قرار مي‌گيرند، استفاده‌کنندگان مي‌توانند منابع را همراه با مواد فيزيکي بر روي قفسه هاي مجازي جستجو کنند. رده‌بندي باعث ايجاد امکان تورق مي‌شود. تورق از طريق يک سيستم منطقي سلسله مراتبي، احتمال بيشتري وجود دارد که سريع‌تر به مدارک مورد نظر رسيد.
رده‌بندي خودکار، چاره عصر جديد اطلاعات
متخصصان علوم اطلاع‌رساني، علوم رايانه و فناوريهاي اطلاعاتي به فکر طرح سيستمي مناسب براي سازماندهي اين منابع افتاده‌اند. همين متخصصان با تلاش بر روي انواع برنامه‌ها مانند برنامه‌هاي رايانه‌اي مديريت اسناد يا برنامه هاي آرشيوي، به اين نتيجه رسيده‌اند که علم کتابداري، بيشتر مي‌تواند در اين زمينه (رويارويي با وضعيت آشفتة دنياي جديد اطلاعات) آنها را ياري دهد. بنابراين، به فکر استفاده از رده‌بندي‌هاي کتابخانه‌اي مانند رده‌بندي دهدهي ديويي، رده‌بندي دهدهي جهان، رده‌بندي کتابخانه کنگره براي سازماندهي منابع اينترنتي افتادند (Jenkins et.al.).
چالشهاي رده‌بندي خودکار
رده‌بندي، فعاليتي است که به مهارت تفکر انتزاعي نياز دارد و اين مهارت را نمي‌توان به سادگي با هوش مصنوعي يا سيستمهاي خبره جايگزين کرد. (Review of attempts to apply Classification, 1997) هنوز نرم‌افزارهاي رايانه‌اي نتوانسته اند هيچ يک از رده‌بنديهاي سنتي کتابخانه‌اي را به طور کامل به صورت خودکار درآورند. تلاش براي به وجود آوردن چنين سامانه‌هاي هوشمندي رو به افزايش است
اکثر موتورهاي جستجوي خودکار از راهبردهاي نمايه سازي و مکانيزمهاي ‌بازيابي اطلاعات استفاده مي کنند، اما تعداد بسيار اندکي از آنها از سامانه رده‌بندي خودکار استفاده کرده اند. در رده‌بندي منابع اينترنتي بايد حجم زياد مدارک و رشد صعودي آنها را نيز در نظر گرفت.
از آنجا که تخصص شبکه‌هاي عصبي مصنوعي در رده‌بندي است، کاربرد شبکه‌هاي عصبي مصنوعي مانندSOM با ضعف روشهاي آماري و زبانشناسي رايانه‌اي در عملي کردن فعاليت رده‌بندي خودکار، رو به افزايش است.
تلاش براي انجام رده‌بندي به طور خودکار
پروژه‌هاي مختلفي در مورد اينکه چطور می توان اصطلاحات موضوعي بازيابي شده از يک سايت را به کدهاي رده‌بندي تبديل کرد انجام شده است. از شاخص‌ترين پروژه‌هايي که در اين زمينه صورت گرفته، مي‌توان اين موارد را ذکر کرد:
- «Noradic WAIS/World Wide Web»: اولين فعاليت انجام شده در اين زمينه محسوب مي‌شود. اين پروژه را در سال 1993 کتابخانه دانشگاه «لاند» سوئد با همکاري «کتابخانه ملي تکنولوژي دانمارک» و با استفاده از رده‌بندي دهدهي جهاني انجام داد. اين پروژه که يک سال طول کشيد، سه مرحله داشت: بازيابي خودکار مدارک جديد، رده‌بندي خودکار بر اساس رده‌بندي دهدهي جهاني و ساخت يک ساختار درختي موضوعي بر اساس موضوعات اصلي رده‌بندي دهدهي جهاني. از سال 1996 اين برنامه روزآمد نشد.
- پرژه «GERHARD» را کتابخانه دانشگاه «اُلدنبرگ» آلمان در سال 1996 با استفاده از رده‌بندي دهدهي جهاني انجام داد.
- پروژه «DESIRE» را کتابخانه دانشگاه لاند سوئد در دو مرحله در سالهاي 1998-1996 و 2000-1998 انجام داد. تمرکز اين پروژه بر علوم مهندسي بود و با استفاده از اصطلاحنامه مهندسي «EI» که خود، شماره رده‌بندي دهدهي جهاني را به همراه اصطلاحات به همراه داشت، نرم‌افزار موفقي ارائه داد.

اصطلاحنامه
به کار گيري اصطلاحنامه در رده‌بندي خودکار منابع اطلاعاتي بسيار مفيد است. اصطلاحنامه‌ها مجموعه اي از اصطلاحات مرتبط هستند که با يک نظم سلسله مراتبي، مفاهيم اعم و اخص و کلماتي را که داراي شکل يکسان، ولي معاني گوناگون هستند،آورده‌اند. پشتيباني اصطلاحنامه‌ها بسيار گران است و به دانش خاص نياز دارد .(Gietz, 2001) اصطلاحنامه‌ها نقش مهمي در نظامهاي ذخيره و بازيابي اطلاعات دارند. ظهور وب، همراه با توسعه و پيشرفتهاي اخير در کاربرد اصطلاحنامه‌ها به عنوان ابزارهاي بازيابي اطلاعات، باعث تولد نسل جديدي از اصطلاحنامه‌ها شده است. اصطلاحنامه‌هاي وب محور، راه خود را به محيطهاي بازيابي و سازماندهي اطلاعات وب محور باز نموده و در تهيه ابر داده ها، نمايه سازي صفحات، سايتهاي وب، پايگاههاي داده و موتورهاي جستجو استفاده مي‌شوند. ساختار هاي معنايي موجود در اصطلاحنامه‌ها مي‌توانند هم در سازماندهي و هم در بازيابي اطلاعات وب و منابع دانش نقش داشته باشند (رنجبر، 1385).
مشکلات روشهاي آماري و زبانشناسي رايانه‌اي باعث شده است که اين پروژه‌ها فکر استفاده از ابزارهاي ديگري را در سر بپرورانند. امروزه توجه رده‌بندي خودکار از منابع متني به منابع چند رسانه اي نيز جلب شده است.
شبکه عصبي مصنوعي
در پروژه‌هاي ياد شده، از روشهاي اکتشافي، وزن‌دهي اصطلاح و روشهاي زبانشناسي رايانه‌اي استفاده شده بود. اگرچه ساختار کلي مراحل رده‌بندي خودکار در پروژه‌ها مشابه هم هستند، اما از فناوريهاي متفاوتي استفاده کرده اند. به نظر مي‌رسد بعضي از فناوريها با بعضي از موضوعات سازگاري بيشتري دارند و سيستمهايي که تنها بر روي يک زمينة موضوعي کار کرده بودند، موفق تر بوده اند. همکاريهاي بين محققان اين طرحها باعث گرديده روشهاي پژوهش آنها تصحيح و بهبود يابد (Gietz, 2001).
نياز روز افزوني به تغيير و سازگاري سيستمهاي رده‌بندي کتابخانه‌اي براي تبديل شدن به يک ابزار تورق براي منابع اينترنتي به وجود آمده است. براي به وجود آوردن اين امکان، به روشهاي «خوشه‌بندي» و تکنيکهاي مبتني بر محتوا يا مبتني بر استناد نياز است. اين ويژگيها را در پتانسيل شبکه‌هاي عصبي مصنوعي مي‌توان يافت.
بر اساس تجزيه و تحليلهاي به عمل آمده، مشخص شده است که شبکه‌هاي عصبي مصنوعي به خوبي اصطلاحنامه‌هاي سلسله مراتبي مي‌توانند در اين زمينه موفق باشند.
با افزايش حجم اطلاعات و پيشرفت فناوريهاي اطلاعاتي، استفاده از الگوريتم هاي سنتي براي بازيابي سريع داده ها کافي نيست. استفاده از شبکه‌هاي عصبي مصنوعي به عنوان يکي از تکنيکهاي هوش مصنوعي، راهکار مناسبي براي افزايش سرعت بازيابي اطلاعات در حجم انبوه است. شبکه‌هاي عصبي مصنوعي بازنمون مناسبي از دانش براي کاربردهاي بازيابي اطلاعات ارائه مي دهند. گره هاي شبکه عصبي نمايانگر عناصر بازيابي اطلاعات از قبيل کليد واژه، نويسنده و ... هستند و پيوندهاي موجود در شبکه براي انتقال ورودي از لايه به لايه ديگر استفاده شده و در نتيجه به دستيابي به خروجي شبکه، که همان بازيابي مدرک است، مي انجامد. شبکه‌هاي عصبي چند لايه، از تعدادي گره و پيوند تشکيل شده است . اطلاعات از طريق گره هاي ورودي به شبکه عصبي وارد شده، سپس با استفاده از پيوندها به لايه‌هاي بعدي (پنهان) منتقل گرديده و در نهايت، خروجي شبکه از گره هاي لايه خروجي به دست مي‌آيد.
با در نظر گرفتن خصوصيات شبکه‌هاي عصبي، به نظر مي‌رسد اين تکنيکِ هوش مصنوعي براي بازيابي اطلاعات، مؤثر باشد . در حال حاضر، در مدلهاي کاربردي شبکه‌هاي عصبي در بازيابي اطلاعات، تحقيقاتي صورت گرفته است و در آينده با پيشرفت بيشتر سخت افزار و نرم‌افزار، به نظر مي‌رسد به سرعت بتوان از شبکه‌هاي عصبي استفاده هاي مؤثرتري نمود. با ارزان تر شدن سخت افزار مورد نياز مدلهاي شبکه عصبي، امکان استفاده از آنها، با استفاده موازي براي طبقه بندي مدارک، امکان‌پذير شده و بازيابي اطلاعات با استفاده از شبکه‌هاي عصبي مصنوعي، بسيار سريعتر خواهد شد (Mehrad and Koleini, 2007). همچنين، با پيشرفتهاي نرم‌افزاري در ايجاد روشهاي جديد کنترل توابع شبکه، به منظور پياده‌سازي مدلهاي شبکه عصبي، تحولي مهم در سرعت بازيابي اطلاعات فراهم مي‌شود.
- حفاظت در عصر الکترونیک
مسائلی که در زمینه اطلاعات الکترونیکی وجود دارد:
- حجم زیادی از اطلاعات الکترونیکی به دلیل عدم نگهداری مناسب از بین می روند.
- مجموعه های الکترونیکی بیشتر بر شرایط موجود و زمان حال تکیه دارند تا اهداف بلند مدت.
- فناوری های اطلاعاتی با گذشت زمان قدیمی می شوند این پویایی محیطی بی ثبات برای تداوم بهره گیری ازسخت افزارها و نرم افزارها در مدت زمان طولانی پدید می آورد.رشد روز افزون نظام مالکیت معنوی و کسب مجوز باعث می شود که بسیاری از مواد هرگز به کتابخانه راه نیابند.
- هر مقدار که اطلاعات به سمت کالاگرایی سوق داده می شود عملکردهای آرشیوی و حفاظت هم به بخش خصوصی واگذار می شود.اما در این میان شرکت ها هیچ تعهدی در خصوص در دسترس قرار دادن اطلاعات در مدت زمان طولانی ندارند.کتابداران برای حل این مسئله نظام واسپاری را پیشنهاد کرده اند اما شواهد نشان می دهد که واسپاری مواد در عصر دیجیتالی ،کارایی کمی خواهد داشت.
کمیسین حفاظت و دستیابی که پدید آورندگان ،تولید کنندگان و صاحبان اصلی اطلاعات حفاظت از این منابع را بر عهده بگیرند یعنی به جای کتابداران ،آنها با کاربران و متقاضیان در ارتباط باشند.از طرفی حفاظت از اطلاعات برای مدت زمان طولانی مستلزم این است که فناوری ها به درجه بیشتری از ثبات دسترسی پیدا کننداما با توجه به ظهور سریع فناوری های جدید و منسوخ شدن فناوری های قبلی ،می توان نتیجه گرفت که هیچ استانداردی نمی تواند با این تغییرات پویا همگام شود.
پس از کتابخانه ها و آرشیوها خواسته می شود مادامی که روند نشر آثار چاپی ادامه دارد،به حفاظت از منابع چاپی ادامه دهند و برای حفاظت از منابع الکترونیکی برنامه ریزی کنند.از سازمان ها هم خواسته می شود که برای ایجاد زیر ساخت های فنی پیچیده ای که هر سه الی پنج سال تغییر می کند ،تععدات مالی لازم را ارائه دهند .
. برخي از ابزارهاي نويني که مي¬تواند در کتابخانه¬های عمومی مورد استفاده قرار گيرد به شرح زیر است:
– پست الکترونيکي (E-mail)
– گفتگوي پيوسته (Chat)
– گروه بحث الکترونيکي (Discussion group)
– ميزگرد الکترونيکي (Forum)
– وب¬لاگ (وب¬نوشت) (Weblog)
– پیام کوتاه تلفن همراه (Short Message Service =SMS)

پست الکترونيکي:
پست الکترونيکي به عنوان يکي از پرکاربردترين و محبوب¬ترين ابزارهاي مبتني بر وب، کاربردهاي فراواني را در کتابخانه دارد. کتابخانه¬ها مي¬توانند بسياري از پرسشهاي مرجع و معمولي، درخواستهاي خريد کتاب، درخواستهاي رزرو، درخواستهاي اطلاع از وجود يک منبع در کتابخانه، اطلاع در خصوص برنامه¬هاي کتابخانه را از طريق پست الکترونيکي با استفاده¬کنندگان کتابخانه رد و بدل نمايند.
گفتگوي پيوسته :
با استفاده از اين امکان، مي¬توان کتابخانه را در هر زمان و مکاني قابل دسترس نمود. ويژگي همزمان بودن گفتگوي پيوسته و پاسخ سريع به درخواستها و پيامها باعث شده که بسياري از کتابخانه¬ها کتابدار مرجع الکترونيک خود را با استفاده از اين امکان ايجاد نمايند. حتي ممکن است کتابدار در محيط فيزيکي کتابخانه نباشد و در منزل يا جاي ديگري به پيامها و درخواستهاي مشتريان کتابخانه پاسخ بگويد.
گروه بحث الکترونيکي :
شيوه کار در گروه بحث الکترونيکي مبتني بر پست الکترونيکي است. هر کاربري که عضو گروه بحث مي¬شود، نشاني پست الکترونيکي او در سياهه اعضا ثبت مي¬شود. از اين پس هر پيامي که از طريق پست الکترونيکي به آدرس گروه بحث الکترونيکي ارسال شود، به طور خودکار براي تمامي اعضا ارسال مي¬شود. هر يک از اعضا نيز مي¬توانند از طريق پست الکترونيکي خود پيامي را براي کليه اعضاي گروه ارسال نمايند. به اين طريق در کتابخانه¬هاي عمومي مي¬توان گروههاي بحث الکترونيکي مختلفي را در موضوع¬هاي متنوع راه¬اندازي کرد و راهي را براي پرداختن به مسائل و مشکلات اعضا باز کرد. از اين طريق اعضا گروه بحث و کاربران با يکديگر به تعامل پرداخته و حتي به کتابخانه در رفع مشکلات آن کمک مي¬کنند. هم اکنون گروه¬هاي بحث الکترونيکي تخصصي و عمومي زيادي در جهان وجود دارد که در رفع مشکلات تخصصي و عمومي کاربران و کتابداران موثر هستند. برخي از اين گروههاي بحث عبارتند از: AUTOCAT, COPCAT, USMARCو...
يکي از گروه¬هاي بحث الکترونيکي فعال در زمينه کتابداري و اطلاع¬رساني در ايران گروه بحثLIS (Library and Information Science Discussion group) است. اين گروه که نزديک به 8 سال از فعاليت آن در کشور مي¬گذرد به همت جناب آقاي دکتر فتاحي، عضو هيئت علمي گروه کتابداري و اطلاع¬رساني دانشگاه فردوسي مشهد در سال 1376 راه¬اندازي شد. در مدت فعاليت اين گروه، پرسشهاي بسياري مطرح شده، اخبار بسياري رد و بدل شده و محيط خيلي خوبي براي ارتباط و آشنايي کتابداران با يکديگر و تجربيات آنها در کتابخانه¬هايشان شده است.
ميزگرد الکترونيک :
اين ابزار نيز به عنوان يکي از ابزارهاي ارتباطي نقش مهمي را در فعاليتهاي کتابخانه ايفا مي¬کند. شيوه کار ميزگرد الکترونيکي به اين طريق است که در سايت وب يک کتابخانه از طريق نرم¬افزاري خاص، محيطي در نظر گرفته مي¬شود که افراد بتوانند در زمينه¬هاي مختلف به تبادل نظر بپردازند. هر فرد ابتدا بايد با پرکردن يک برگه اطلاعات (فرم)، اطلاعات لازم براي شناسايي و نام کاربري و گذرواژه خود را در اختيار نظام قرار دهد. اين اطلاعات پس از بررسي و تاييد توسط مسئول مربوطه به بانک اطلاعات اعضا اضافه مي¬شود و معمولا از طريق يک پيغام که به پست الکترونيکي فرد ارسال مي¬شود، تائيد عضويت به او اطلاع داده مي¬شود. پس از عضويت، کاربر با وارد کردن نام کاربري و گذرواژه خود در جاي مخصوص، وارد ميزگرد مي¬شود. معمولا در اين ميزگردها، موضوع¬هاي تخصصي وجود دارند که افراد مايل به شرکت در هر یک از بحث¬های تخصصي، وارد َآن شده و به صورت پيوسته و همزمان با افراد ديگر به بحث و تبادل نظر مي¬پردازند. اکنون حتي با استفاده از يک دوربين اينترنتي و ميکروفن مي¬توان صدا و تصوير فرد را نيز دريافت کرد. اين ابزار نيز بسيار در کتابخانه¬هاي مختلف کاربرد داشته و مي¬تواند به تبادل اطلاعات و رفع مشکلات افراد در ارتباط با کتابخانه کمک کند.
وب¬لاگ (وب¬نوشت) :
وبلاگ از دو واژه"وب" و " لاگ" تشکيل شده و در لغت به معناي" به اشتراک گذاشتن وب " مي باشد. يعني فضايي که در آن هر يک از کاربران اينترنت مي توانند به صورت پيوسته اطلاعات خودرا به اشتراک بگذارند. وبلاگ محيطي است که به شما اجازه مي دهد افکار، عقايد، يادداشتهاي شخصي، مقالات، عکس و آنچه دوست داريد ديگران بخوانند، منتشر کنيد. وبلاگ محيطي است که به شما امکان انتشار ايده¬ها، افکار و ديدگاههاﯼ خود، همانند يک روزنامه¬نگار را مي¬دهد. (وب¬لاگ چيست؟، 1384).
يکي از بزرگترين مزيت وب¬نوشت¬ها در حال حاضر اين است که استفاده از آنها بسيار ساده و در عين حال رايگان است. کتابخانه¬ها حتي اگر تخصص، تجهيزات و بودجه کافي براي راه¬اندازي سايت وب نداشته باشند مي¬توانند با استفاده از امکانات رايگان يک وب¬نوشت ايجاد کرده و خدمات خود را ارئه نمايند.
پیام کوتاه تلفن همراه
يکي ديگر از ابزارهايي که مي¬تواند بسيار مورد استفاده قرار گيرد، نظام پيام¬رسان کوتاه تلفن همراه است. از طريق اين امکان مي¬توان بسياري از اطلاعات مفيد و مناسب کاربران را با سرعت و بدون هزينه در اختيار آنها قرار داد. کتابخانه¬ها از اين طریق قادر خواهند بود ضمن تبليغ فعاليت ها و برنامه¬هاي خود، اين احساس را در کاربران به وجود آورند که آنها به جايي تعلق دارند که مدام در انديشه ارائه خدمات به آنها است. مسلما وقتي کسي به کتابخانه دعوت شود با ميل بيشتر مراجعه کرده و از خدمات توصيه شده يا بخشهاي ديگر کتابخانه بهره مي¬گيرد.
- كاربرد سيستم هاي خبره در كتابخانه ها
كاربرد سيستم هاي خبره و هوش مصنوعي در امور كتابخانه هنوز در مراحل اوليه است . چند پروژه در زمينه هاي كتابداري و خدمات اطلاع رساني به مراجعان تحت بررسي قرار گرفته و در اين زمينه خوش بيني زيادي مبني بر به كارگيري سيستم هاي خبره در اكثر حوزه هاي كتابداري و اطلاع رساني وجود دارد . مشكل اساسي كه در حال حاضر وجود دارد ايجاد پايگاه دانش است . مثلا سيستم خبره را مي توان براي حوزه بخصوص از خدمات مرجع ايجاد نمود , اما اين سيستم قادر نيست پايگاه دانش به وجود آورد كه در برگيرنده كليه فعاليت هاي بخش مرجع باشد .
در اينجا اين سؤال مطرح است كه چه دلايلي براي به كارگيري سيستم هاي خبره دركتابخانه وجود دارد ؟ آيا اين سيستم ها كار روزانه كتابداران را بهبود مي بخشند؟به عنوان مثال يك سيستم خبره مي تواند به كتابدار در شناخت و بهبود كارايي اموري چون خدمات فني جستجو در پايگاه هاي پيوسته و خدمات دادن به مراجعان بيش تر ياري رساند . اگر يك سيستم خبره خوب برنامه ريزي شده باشد باعث افزايش كيفيت خواهد شد . اين سيستم اشتباهاتي را كه گاهي از انسان سر مي زند مرتكب نخواهد شد و مي تواند در فراهم آوري اطلاعات تكراري سودمند باشد . حوزه هايي كه سيستم خبره مي تواند در آن فعاليت كند عبارت اند از :فهرستنويسي، جستجو در پايگاه هاي اطلاعاتي، نمايه سازي، مديريت، و مرجع.
فهرستنويسي
از آنجا كه فهرستنويسي بر اساس قوانين بسياري طراحي شده، سيستم خبره در اين زمينه سازگاري زيادي دارد .
فنلي معتقد است كه بهترين استفاده كه مي توان از سيستم خبره در كتابخانه كنگره آمريكا نمود ،بهبود وضع مشاوره در زمينه فهرست توصيفي و تحليلي است .
كار بر روي فروست ها يكي از مشكل ترين امور فهرستنويسي بوده و همواره مشكل زا است، فروست ها داراي قوانین متعدد و پيچيده اي هستند . سيستم خبره در اين حوزه مي تواند كمك هاي شايان توجهي بنمايد. معمولا" با جا به جايي كارمندان ،اطلاعات آن ها نيز با آنان مي رود ،در صورت استفاده از سيستم خبره مي توان اين نقيصه را بر طرف نمود . كتابداران همواره در آرزوي استفاده از سيستمي بوده اند كه به آن ها در به كارگيري قوانين آنگلو آمريكن (AACR2) كمك كند.
جستجو در پايگاه هاي اطلاعاتي
سيستم خبره مي نواند جستجو در پايگاه هاي پيوسته را بهبود بخشد . يك سيستم خبره مي تواند به استفاده كننده از كتابخانه در زمينه هاي زير كمك كند :
مشخص كردن جستجوي كاربر ؛ شناسايي پايگاه هاي اطلاعاتي بالقوه ؛ شناسايي عناصر مفهومي در جستجو؛ بيان ساخت مفهومي ئر زمينه هاي انتخاب پايگاه ، كليد واژه ها ،توصيفگر ها و منطق بولي ؛ دستيابي به پايگاه اطلاعاتي با استفاده از توافقنامه هاي ارتباطي؛ ورود به منطق جستجو؛ تحليل نتايج جستجو؛ اصلاح راهبرد جستجو؛ وسيع تر كردن جستجو؛ محدود كردن جستجو؛ پايان دادن به جستجو و گذاشتن نتايج در اختيار كاربر.
بايد اذعان داشت كه سيستم مطلوب ، سيستمي است كه بتواند در هر زمان پاسخگوي استفاده كننده باشد و توضيحي در حد فرايند جستجو در اختيار كاربر قرار دهد . به عقيده ميگو و اسميت يك سيستم خبره مطلوب را كه آسان و كاربر پسند باشد سيستمي است كه به تمامي منابع در يك كتابخانه يا مركز اطلاع رساني دسترسي دارد؛ به عبارت ديكر به فهرست پيوسته ،اسناد و مدارك در حال گردش، نظام امانت بين كتابخانه اي، به پايگاه هاي معيني از برگه هاي مستند مؤلف كتابخانه كنگره ، و به كتاب هاي زير چاپ با متن كامل دسترسي داشته باشد.
همچنين اين سيستم قادر است به دسته اي از پايگاه هاي اطلاعاتي تجاري ، با اين توان كه به طور خودكار به پايگاه هاي اطلاعاتي و كلمات عبور آن ها دسترسي داشته باشد ،وصل شود.
نمايه سازي
نمايه سازي خود كار اسناد و مدارك مدتها مطرح بوده است . تا كنون متخصصان موفق شده اند به شكل هوشمند به خودكار كردن اسناد و مدارك مبادرت ورزند و در اين زمينه تلاش هاي زيادي برای استفاده از سيستمهاي خبره صورت گرفته است . به طور مثال استفاده از سيستم خبره در نمايه سازي اسناد و مدارك پزشكي (كتابخانة ملي پزشكي آمريكا ) را مي توان نام برد كه چندان موفق نبوده است .
اما تلاش هاي بسياري در زمينه استفاده از اين سيستم در نمايه سازي نشريات صورت گرفته است. اين سيستم مي نواند در موارد زير سودمند باشد و نمايه ساز را در نمايه سازي كمك كند:
شناسايي مفاهيم مورد بحث در مقالات نشريات ؛
ترجمه مفاهيم به شگل شفاهي و كلامي ؛
ترجمه اشكال شفاهي و كلامي به توصيفگري موضوعي و زيربخش هاي آن ها ؛
به كار بردن قوانين مناسب در تعيين توصيفگرهاي موضوعي ؛
تعيين توصيفگرهاي موضوعي و زيربخش هاي آن در ارتباط با مقاله .
مديريت
تعدادي از سيستم هاي خبره براي اهداف مديريت در كتابداري و اطلاع رساني مورد استفاده قرار گرفته اند . در صورتي كه مديران از اين سيستم ها بيش تر استفاده كنند، نياز به اين نرم افزارها بيش تر خواهد شد و در نتيجه رشد روزافزوني را در اين سيستم ها در آينده شاهد خواهيم بود .
حوزه هايي كه مديريت اطلاع رساني مي تواند از اين سيستم استفاده كند عبارت اند از :
برنامه ريزي براي نيروي انساني و استخدام افراد؛توسعه مجموعه ها؛ ساخت و طراحي ساختمان هاي جديد ؛بهره گيري مناسب باز فضاي موجود؛حسابداري و حسابرسي و بودجه بندي ؛برنامه ريزي راهبردي .
مرجع
در نظر اول ، انسان ممكن است به اين مسئله بينديشد كه مي توان سيستم هاي خبره را جايگزين بخش مرجع كرد . تحقق اين امر در آينده نزديك محال است و به نظر مي رسد كه هيچگاه نمي توان ماشين را جايگزين كتابداران مرجع نمود و تعامل بين كتابدار مرجع و استفاده كننده متضمن مسائل نامترقبه و غير قابل پيش بيني بسيار است؛ با اين حال سيستم هاي خبره و محصولات ديگر هوش مصنوعي در كتابداري به طور روزافزوني مورد استفاده قرار مي گيرند و امروزه جزء جدايي ناپذير اين امور واقع شده اند . ( دول و كروز)
براي استفاده از سيستم هاي خبره دربخش مرجع مزايايي را بر مي شمرند :
زماني كه كتابدار مرجع حضور ندارد يا زماني كه بخش مرجع باز نيست يا كتابدار مرجع كار زيادي دارد ،سيستم هاي خبره مي توانند به مراجعان و استفاده كنندگان درامور مشاوره كمك كنند .
با استفاده از سيستم خبره مي توان خدمات مرجع را نه فقط در ميز مرجع بلكه در سراسر كتابخانه به خدمت گرفت .
سيستم هاي خبره مي توانند درآموزش استفاده كننده براي خدمات مرجع مورد استفاده واقع شدند یا امور تكراري و خسته كننده را از سر راه كتابدار مرجع بر دارند .
كتابدار مرجع، مرجع اطلاعات متنابهي ازمجموعه كتابخانه، مراجعان به بخش مرجع ، سازمان هايي كه مشغول به كار هستند ،امور مربوط به پژوهش و منابع قديمي و جديد مرجع مي باشد. سيستم هاي خبره مي توانند اين اطلاعات را در خود ذخيره نمايند و زماني كه كتابدار مرجع به جايي ديگر منتقل مي شود يا استعفا مي دهد ، در اختيار ديگران قرار دهند.
سيستم هاي خبره در ساعاتي كه بخش مرجع شلوغ است مي توانند به تعداد زيادي از مراجعان سرويس دهند و رضايت بيش تر آن ها را فراهم سازند .
نمونه هایی از فناوری های پیش رو
وب 2
باید اعتراف کرد که هنوز تعریف واحد و جامعی از وب2 اعلام نشده و هم چنان در نشست ها و همایش های مختلف در مورد یک تعریف جامع و کامل از آن بحث می کنند. اصطلاح وب2 را براي نخستين بار در سال 2004، شركت ارلي O Reilly Media در سايت اينترنتي اش به كار برد و از آن به عنوان یک سکو یاد کرد که تمامی ابزارها و برنامه ها در سیطره آن قرار می گیرد و وب2 بر آنها احاطه دارد.وب2یعنی گرفتن اطلاعات و داده های یک سایت (به کمک RSS) و ترکیب آن با داده هایی از همان نوع اما دریافت شده از منابع دیگر و تولید چیزی جدید.
دلایل موفقیت وب2:
- سیستمی است که به راحتی فهمیده می شود؛
- دارای ظاهری است واضح که بر کارایی تمرکز دارد؛
- قابلیت هایی دارد که به درد اجتماعات آنلاین می خورد؛
- نکته کلیدی در آن مشارکت کاربر و اعتماد به اوست.
- باعث رفع محدودیت های سخت افزاری شده است.
ویکی ها (ویکیپدیا)، وبلاگ ها، پادکست ها، LIB2.0، و کتابخانه من از نمونه هایی از مفاهیم مرتبط با وب 2 می باشند.
LIB2.0
LIB2.0 مدلی برای مدرن کردن سرویس های کتابخانه ایاست که منعکس کننده یک تحول و تغییر در جهان کتابخانه و سرویس هایی که به مراجعان خدمت می کنند، است و در واقع به تاثیر فناوری وب2 در کتابخانه ها می پردازد.
ویژگی های LIB2.0
- تمرکز بر استفاده کننده و نیاز های اوست.
- سرویس های کتابخانه دایما به روز شده و مورد سنجش و بررسی قرار می گیرند.
- ارتباط بین کتابخانه و استفاده کننده به صورت دو طرفه است.
شخصی سازی خدمات کتابخانه (کتابخانه من)
افزایش تعداد صفحات وب کتابخانه ای و گسترش آنها به ویژه در هنگام استفاده از کتابخانه های دیجیتال، باعث سرگردانی کاربران در محیط وب و اتلاف وقت آنها شده است از اینرو مدتی است که پدیده جدیدی در وب سایت های کتابخانه ای با عنوان " شخصی سازی خدمات کتابخانه " مطرح می شود که کتابداران از آن به عنوان کتابخانه من یاد می کنند.
مجموعه سازی راه ها و تدابیری است که به موجب آن اطلاعات و خدمات کتابخانه برای انطباق با نیاز های شخصی و منحصر به فرد افراد طراحی می شوند و با عث ایجاد تعامل دوسویه بین کاربر و شبکه ( از مشخصات وب2 ) می شود.
ارایه خدمات شخصی سازی شده تنها در محیط های دیجیتال میسر است و علاوه بر این وجود دو مولفه کتابدار و تعامل دوسویه فعالانه کاربر و کتابخانه الزامی می باشد.
با توجه به رویکرد های جدیدی که در شبکه جهانی وب در حال تکوین است (به ویژه وب2 )، به نظر می رسد که حرکت به سوی خدمات شخصی سازی شده، اجتناب ناپذیر است.
پادكست
جديدترين تكنولوژي توليد و نشر محتواي صوتي در اينترنت است. به وسيله پادكست مي‌توان صداي خود را در اينترنت منتشر كرد و مي‌تواند يك راديو آماتوري شخصي باشد.
واژه پادكست از طرف لغت‌نامه آمريكايي «آكسفورد» به عنوان واژه سال انتخاب شد. اين لغت نامه پادكست را اينطور معرفي كرده است: "برنامه‌اي راديويي كه ديجيتالي ضبط شده و براي دانلود و قرار دادن در دستگاه‌هاي شخصي پخش صدا" .
به زبان ساده‌تر پادكست جديدترين تكنولوژي براي انتشار صوت بر روي شبكه اينترنت است. اينترنت به عنوان رسانه‌اي با كاربردها و قابليت‌هاي متنوع شناخته مي‌شود و تا پيش از اين هم امكان قرار دادن فايل‌هاي صوتي بر روي اينترنت و دريافت فايل صوتي متمايز مي‌كند، استفاده از RSS به منظور جمع‌آوري اطلاعات پادكست هاست.
به عبارتي، شما در ابتدا نرم‌افزارهاي خاصي را دريافت و بر روي سيستم‌تان نصب مي‌كنيد، بعد نام و آدرس پادكست‌هاي مورد علاقه‌تان را به اين نرم‌افزار مي‌دهيد و هنگامي كه شما به اينترنت متصل مي‌ِشويد اين نرم‌افزار به طور اتوماتيك به آدرس پادكست‌هاي مورد علاقه شما سرمي‌زند و هر كدام كه به روز شده باشند، فايل صوتي مربوط به آن را بر روي سيستم شما دانلود مي‌كند و در پايان فايل‌هاي صوتي جديد را داخل دستگاه پخش موسيقي شما مي‌ريزد. اين فرايند پس از مرحله اوليه تنظيمات كاملاً به طور اتوماتيك اتفاق مي‌افتد و شما در هر زمان بدون نياز به اتصال به اينترنت يا دسترسي به دستگاه كامپيوتر فقط با دستگاه پخش موسيقي مي‌توانيد پادكست‌هاي جديد را گوش كنيد.
ویژگی های مهم پادکست ها
1. نیاز به هیچگونه تجهیزات خاصی ندارد.
2. نیاز به هیچگونه دانش فنی خاصی ندارد.
قابلیت پادکست ها در کتابخانه ها
• آموزش های الکترونیکی و غیر حضوری
• تهیه منابع صوتی تبلیغ خدمات و سرویس های کتابخانه
• تقویت ارتباطات مردمی و روابط عمومی کتابخانه
• جذب کودکان در بخش قصه گویی
• استفاده در بخش مرجع
وب3 یا وب مفهومی
اکنون دانشمندان علوم کامپیوتر در حال تلاش برای یافتن راه حل هایی برای استفاده از هوش آدمی دراینترنت هستند.آنها به دنبال ایجاد ساختاری هستند که به وسیله آن ماشین ها بتوانند مانند انسان ها دلیل بیاورند و دلایل را بفهمند و کاربر با بیان سوال خود به زبان عادی و غیر کامپیوتری به جواب برسد.
بسیاری وب3 را ادامه دنیاهای مجازی می دانند که نمونه های آن در اینترنت به چشم می خورد. این گروه معتقدند که وب در آینده یک نمونه کاملا شبیه سازی شده از دنیا و زندگی واقعی خواهد بود.
امکانات محتمل برای وب3
- وب مفهومی: یک فضای وب است که کامپیوتر ها می توانند در آن مانند انسان ها صفحات وب را بخوانند.
- وب سه بعدی: فضایی که بدون نیاز به حرکت از پشت کامپیوتر، میتوان درون آن قدم زد.
- وب رسانه ای: فضایی است که می توان با یک فایل رسانه ای مانند یک تصویر می توان فایل های مرتبط دیگر را جستجو کرد.
- وب فراگیر: یک فضای وب است که همه جا وجود دارد، روی کامپیوتر شخصی، روی تلفن همراه، و حتی روی لباس ها.
نتیجه گیری:
همان طور که گفته شد در سخن از آینده نباید به آینده ای دور از انتظار و آرمانی اندیشید. منظور از آینده، آینده ای نزدیک، واقعی و قابل دسترسی برای بشر است که به زمان حال پیوسته است. در این که آینده، دنیایی مجازی، خودکار، الکترونیک، اینترنتی، و سایبرنتیک خواهد بود، شکی نیست. ابزار های انتقال اطلاعات ( محمل های اطلاعاتی)رو به کوچک شدن و انعطاف پذیری و با قابلیت بیش تر برای به چالش کشیدن دیگر رسانه ها پیش خواهند رفت. از سوی دیگر جهان آینده رو به یکپارچگی و به قولی جهانی شدن گرایش دارد که محصول آن وجود فرهنگ ها، ایدئولوژی ها، و مکاتب متفاوت مادی و فرامادی در این دنیای شبکه ای خواهد بود.
پیش بینی می شود طی چند سال آینده شاهد همگرایی فناوری بی سیم، فیبر نوری، برنامه های نرم افزاری، و نسل آتی انتقالات اینترنتی ( آدرس اینترنتی (IP) ) خواهیم بود که به هر چیز الکتریسیته داری اجازه خواهد داد تا یک آدرس وبی داشته باشد و بر روی اینترنت اجرا شود. این شبکه همه جا حاضر اجازه خواهند داد تا از هر جایی و در همه زمان ها ارتباط درون خطی داشته باشیم.
بنابراین هوشمندی، تعاملی شدن فضای اطلاعاتی، و همگرایی از عناصر مهم آینده مجازی خواهند بود.
با بررسی تحولات فناوری در کتابخانه ها، به این نتیجه می رسیم که در کتابخانه های آینده مواد و محمل های اطلاعاتی کتابخانه در مسیر کاهش حجم، کاهش وزن، کاهش هزینه، افزایش کارایی، افزایش سرعت، افزایش قابلیت، افزایش حجم ذخیره اطلاعات و قابلیت حمل و نقل پیش خواهند رفت. ماهیت دراماتیک برخی از این تغییرات موجب شده است که برخی افراد این گونه فکر کنند که فناوری های جدید به طور کامل جامعه را دگرگون خواهد کرد، به طوری که رسالت های سنتی کتابخانه ها ممکن است مهجور شوند و منابع چاپی به وسیله کتابخانه های الکترونیکی مجازی جایگزین شوند. گرچه این پیش گویی ها ممکن است اغراق آمیز باشد، اما این حقیقت به وضوح وجود دارد که پیدایش فناوری های جدید بسیاری از مسایل و چالش هایی که کتابخانه ها با آن رو به رویند را تشدید کرده است. بنابراین با توجه به مسایل بیان شده مدیران کتابخانه و کتابداران موظفند برنامه ای استراتژیک برای رویارویی با مسائل و چالش های حاصل از فناوری اطلاعات در کتابخانه های خود در نظر بگیرند که طراحی این برنامه مستلزم بکارگیری تمام ظرفیت ها وتوانمندی های موجود و انتخاب بهترین روش برای پاسخگویی به تغییرات محیطی وهماهنگ شدن سازمان با آن وهمچنین همکاری کلیه کتابداران و کارکنان کتابخانه می باشد.
فهرست منابع
ایران زا،سلیمان. موج چهارم: سازمان و مدیریت در هزاره جدید. تبریز:افق دانش،1384 .
دیگان، مریلین؛ تایمز، سایمون. آینده دیجیتالی کتابخامه ها: راهبردی برای عصر اطلاعات. گیلوری، عباس. تهران:دبیزش، چاپار، 1384 .
رابین، ریچارد ای.مبانی علوم کتابداری و اطلاع رسانی. خادمیان، مهدی. مشهد کتابخانه رایانه ای،1383 .
کفاشان،مجتبی .مدیریت تغییر در کتابخانه ها چالش های سده 21. تهران: کتابخانه رایانه ای،1385 .
اسماعیل پور، رضیه. " رویکردها و چالش های رذه بندی خودکار منابع اطلاعاتی در محیط جدید ". فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی، 38، شماره دوم، ج. 8.
اسمیت، مالکوم؛ اسبورن،مابک.“ آینده خدمات تحول مدرک: دگرگونی نقش دست اندرکاران سنتی در عصر نوین اطلاعات“. اطلاع رسانی .19(3و4)بهار و تابستان 1383 ،69 – 75 .
چیت ساز، ایمان، “وب 2،موجی زودگذر یا آینده وب؟“، فناوری اطلاعات. 21 خرداد 1386،107- 109 .
حاجی زین العلبدینی،محسن.“ بهره گیری از روش های نوین در کتابخانه های عمومی“. نما .4 . (5)تیر 1385 .
حمیدی، فاطمه. " مرجع مجازی زنده: پدیده ای نو در عصر حاضر ". فصلنامه کتاب (پاییز67)، 169 -177 .
رضایی شریف آبادی، سعید؛ غیبی زاد، آزاده.“برنامه ریزی راهبردی (استراتژیک) برای استفاده از فناوری اطلاعات در کتابخانه ها،فصلنامه کتاب. 67 پاییز:51-60.
زوارقی، رسول. "کتابخانه های عمومی آینده " .فصلنامه کتاب، 67 (پاییز 1385)، 149-158 .
سالاری، محمود.“نگاهی به آینده کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی...“.32(4) ج8 . زمستان 1384.
علوی، بلال. ” دو کارکرد اصلی کتابخانه های آینده: اطلاع رسانی و کمک به آموزش“. فصلنامه کتاب. 13(3) پاییز 1381.
مانجوناتا، ک.؛ شیوا لینگایا،د.“ دسترسی به اطلاعات در کتابخانه ها : روش ها و مسائل “. حیدری،غلام.21(3) بهار 1385، 141- 158 .
مکتبی فرد، لیلا.“ شخصی سازی خدمات کتابخانه ای گامی به سوی رضایت بیش تر“،اطلاع شناسی . 4(1و2). پاییز و زمستان 1385:151-161 .

منتظر،غلامعلی؛ عنایت تبار ،محمد.“چرخه نشر سنتی در برابر چرخه نشر الکترونیکی“. کتابداری و اطلاع رسانی. ج. 10 . شماره 2. 259- 275 .
واترز،ال.“ چشم اندازهای جهانی فن آوری و پیامدهای آن برای کتابخانه های عمومی“. گلینی مقدم،گل سنا.پیام کتابخانه. 8(1). 6-12.
” وب 2 ، آنچه شما خواسته اید “ . لطفی،میثم. دنیای کامپیوتر و ارتباطات. 55 . خرداد 1386، 27-28 .
یاری فیروزآبادی، یارحسین.،کتابخانه های تخصصی و فناوری اطلاعات،.نما.3(6) بهمن 1385 .

www.aftabgardan.com
abedini@jsis . Neda. Net .ir
alirezamajidi@gmahl .com
fattahi@ferdowsi .um.ac.ir
www.4irandoc.ac.ir
www.5irandoc.ac .ir
fattahi@ferdowsi .um.ac.ir
www. Netmag.ir

 



هرگونه برداشت با ذکر مأخذ مجاز است. نظرات نویسندگان لزوما" نظر شیرازه نیست.