صفحه اصلي     |     شماره جاري |
 جستجو
شیرازه : نشريه الكترونيكي علوم كتابداري،آرشیو و  اطلاع رساني سال اول - شماره ی ششم / مهر و آبان 1387
جايگاه قوانين رانگاناتان در قرن 21[1]

 

 

نوشته : ديويد مك منمي[2]

مترجمان: فرنوش رقابی[3] و شهرزاد شريفی [4]

 
 
چكيده
هدف: بررسي اهميت  آموزه هاي رانگاناتان براي كتابداران در قرن 21.

طرح/متدولوژي/ديدگاه: اين مقاله به بررسي 5 قانون رانگاناتان در شرايط جديد مي‌پردازد.

يافته‌ها: اكنون ما همان قدر مرهون رانگاناتان هستيم كه در دهه 1920 هنگامي كه او براي نخستين بار 5 قانون خود را منتشر ساخت مرهون او بوديم. قوانين او هنوز هم در بخش­هاي مختلف اصول نوين اطلاعات و كتابخانه كارآمد بوده و براي مدت مديدي همچنان تفسير خواهند شد.

نتايج علمي: در اين مقاله بر اين مسئله تاكيده شده كه آثار رانگاناتان مجدداً مورد توجه قرار گرفته و در عرصه كتابخانه از آنها حمايت شود.

نوآوري/ارزش: ارزش اين مقاله در بررسي ارزش­هاي سنتي كتابخانه در عصر جديد است.

كليدواژه‌ها: كتابداري، كتابدار، علم اطلاعات، قوانين.

نوع مقاله: ديدگاه

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

    شركت در يك كنفرانس بين‌المللي مي‌تواند يك تجربه تعالي‌بخش باشد. حضور در جلساتي كه در آنها به عنوان بخشي از حرفه مورد نظر خود شركت كرده‌ايد موجب مي‌شود كه شما از اينكه در يك مكان با افراد همفكري هستيد كه براي ارزش­هاي يكساني تلاش مي‌كنند احساس خوشبختي كنيد. اين اتفاق مهيج زماني براي من رخ داد كه در سال 2003 در دومين كنفرانس IFLA در برلين شركت كردم. رياست مراسم افتتاحيه برعهده Ranga Yogeshwar (يك دانشمند جوان آلماني) بود. دليل حضور او در اين كنفرانس نه به خاطر كارهايش بلكه به خاطر كاري بود كه پدر بزرگش انجام داده بود زيرا Ranga نوه S. R. Ranganathan بود. به ياد دارم كه به خاطر استقبال گرم نمايندگان از Ranga شگفت‌زده شده بودم. استقبال از Ranga به نحوي بود كه گويي خود او شخصيت بزرگي بود. در آن زمان متوجه شدم كه بايد در مورد آثار رانگاناتان و دليل ارزش ويژه‌اي كه نمايندگان جهاني حرفه ما كه در سالن كنفرانس برلين جمع شده بودند براي اين دو نفر قائل بودند بيشتر بياموزم.

    رانگاناتان 80 سال قبل يعني زماني كه اين نشريه براي اولين بار منتشر گرديد به انتشار 5 قانون علم كتابخانه پرداخت. با اين وجود هرگاه فردي بخواهد به بررسي تاريخچه نشريه‌اي بپردازد كه بر علم كتابخانه متمركز شده است عدم توجه به 5 قانوني كه الهام‌بخش حرفه ما بوده قصوري تقريباً به اندازه همان مدت زمان به حساب مي‌آيد. من اعتراف مي‌كنم كه يكي از كتابداراني هستم كه فوق ليسانس خود را در اواسط دهه 1990 كسب كردم اما با اصول آموزشي رانگاناتان خيلي آشنا نبودم. البته من قبل از كسب تخصص، براي سا­ل­هاي متمادي در كتابخانه بزرگي كار كرده بودم كه در آن از طريق كتابداران با تجربه‌تري كه از آرمان رانگاناتان در حرفه خود استفاده مي‌كردند با نام اين شخصيت آشنا شده بودم. من همچنين از 5 قانون رانگاناتان مطلع بودم اما هيچگاه به دقت به مطالعه آنها نپرداخته و نتوانستم مقالات گسترده او را در مورد كتابداري بخوانم. مسئله مهم­تر اينكه زبان قديمي مورد استفاده در 5 قانون رانگاناتان براي من ناخوشايند بود و من در حرفه اوليه خود نه وقت ونه تمايلي به مطالعه اين قوانين داشتم. دليل اين مسئله شايد اين بود كه من با چند كتابدار برخورد كرده بودم كه از زبان مورد استفاده رانگاناتان براي پشتيباني از تعصب خود در اين مورد كه بايد از انرژي موجود براي تمركز بر كتاب­ها و ناديده گرفتن فناوري­هاي جديد استفاده كرد بهره مي‌بردند. برخورد با چنين طرز فكري در ميان همكارانم موجب شد كه اين سوال براي من مطرح شود كه 5 قانون رانگاناتان چه چيزي را در قرن 21 به كتابداران عرضه مي‌كنند.

 5 قانون (رانگاناتان، 1931)

    اولين قانون -  كتاب­ها براي استفاده هستند: هنگامي­كه كتابخانه‌ها براساس آمار موجود و با توجه به نحوه عملكردشان بررسي مي‌شوند اهميت قانون اول به اندازه 75 سال قبل است. اطمينان حاصل كردن در مورد حمايت كتابخانه از كاربرد مطالبي كه ما انتخاب كرده و براي آن خريداري مي‌كنيم ضروري است.

    كتابخانه‌ها فقط با ذخيره‌سازي كتاب­ها سروكار نداشته بلكه به افرادي كه به كتاب­ها دسترسي دارند نيز مربوط مي‌شوند. اين همان نكته‌اي است كه رانگاناتان در اولين قانون خود بدان اشاره كرده است. او به ارجحيت نگهداري كتاب نسبت به دسترسي به آن درگذشته نيز اشاره كرده بود. هر دو مسئله بايد مورد توجه قرار بگيرند اما اين جايي است كه فناوري­هاي ديجيتالي كه رانگاناتان فقط مي‌توانست آنها را در خواب ببيند مهم‌ترين نقش را ايفا مي‌كنند. ما بسيار خوشبخت هستيم كه با تاكيد مداوم بر فرايند ديجيتالي‌سازي مي‌توانيم دانش بشر را در اختيار افراد متعددي قرار دهيم. همانطور كه من و همكارانم در مقاله قبلي (Chowdhury) نيز عنوان كرده‌ايم اكنون مهارت­هاي ديجيتالي‌سازي به مهارت­هاي اصلي مورد نياز افرادي تبديل شده كه مي‌خواهند در قرن 21 به عنوان يك كتابدار فعاليت كنند و اين مسئله آنها

 با تمركز بر اولويت­هاي مطرح شده در قانون اول رانگاناتان به آساني قابل توصيف است. كتاب­ها در حقيقت براي استفاده هستند و در صورتي كه تغيير از وضعيت آنالوگ به ديجيتال موجب دسترسي تعداد بيشتري از كاربران به كتاب­ها شود مطمئن هستم كه رانگاناتان با آغوش باز از چنين موردي استقبال مي‌كرد.

    در قانون اول همچنين به مكان كتابخانه نيز پرداخته شده است. ما بيش از پيش شاهد اين مورد هستيم كه كتابخانه‌ها در مكان­هايي احداث مي‌شوند كه در دسترس بيشتر بوده و مراجعين بيشتر دارند. يكي از روش­هاي مورد استفاده در بريتانيا ادغام‌سازي كتابخانه‌هاي عمومي با ديگر خدمات مانند مراكز ورزشي يا انتقال كتابخانه به معابر اصلي به جاي بخش­هاي دور افتاده جامعه بوده است. دسترس‌پذيري كتابخانه براي كاربر، اصلي ساده اما ضروري است. مكان در مورد كتابخانه مجازي نيز صدق مي‌كند. من به عنوان كارمند دانشگاه مي‌توانم در هر لحظه از شبانه‌روز به بسياري از مجلات در هر گوشه‌اي از جهان دسترسي پيدا كنم. تمام چيزي كه به آن نياز دارم فقط يك رايانه است. اين نكته در راس تفسير نوين قانون اول وجود دارد كه مكان استفاده شايد اصلاً كتابخانه نباشد و به طور فزاينده‌اي نيز چنين نيست.

    قانون دوم – هر فردي كتابي دارد [هر خواننده ای کتابش] : دومين قانون بيش از همه مورد بي‌توجهي واقع شده است؛ رانگاناتان به اين مسئله اشاره كرده كه در اين قانون، بخش اعظم مفهوم كتابخانه براي جامعه گنجانده شده است. ما با انجام بررسي مي‌توانيم به اين نتيجه برسيم كه قانون دوم به اين نكته اشاره دارد كه همه ما داراي علائق مختلفي هستيم و كتاب­هايي نيز وجود دارند كه پاسخگوي اين علائق هستند؛ اين تفسير صحيح يكي از ابعاد اين قانون است. نتيجه‌گيري به روز بدين صورت بوده كه مي‌توان "بخشي از دانش" را جايگزين هر كتاب كرد. سپس مي‌توان نشريات الكترونيكي و ساير رسانه‌ها را نيز به آساني تحت پوشش قرار داد. با اين وجود اين تفسير فقط به ظاهر قانون دوم مربوط بوده و در عمق اين مسئله، نياز به مبارزه براي حقوق كاربران در رابطه با انواع مختلف اطلاعات وجود دارد، جنگ پايدار در مقابل سانسور و عدم مساوات در مورد ميزان دسترسي كه از بدو پيدايش تمدن وجود داشته است. وظيفه ما كمك به كاربران در يافتن اطلاعات مورد نياز آنها و اطمينان حاصل كردن از اين مورد بوده كه موانع موجود موانعي نيستند كه ما بوجود آورده‌ايم. ممانعت از دسترسي به اطلاعات با قانون دوم در تضاد است و توجه به نظر رانگاناتان در مورد فيلتر كردن اينترنت در كتابخانه‌هاي نقاط مختلف دنيا قابل توجه خواهد بود. طبق اين قانون، برانگيخته شدن حساسيت افراد يا گروه‌ها به خاطر دسترسي ساير افراد به كتب مختلف، فاقد اهميت است. مي‌توان اينطور عنوان كرد كه قانون دوم قانوني بوده كه بايد بيش از ساير قوانين از آن حمايت كنيم زيرا مبناي اين قانون، آزادي افراد براي دسترسي به انواع مختلف اسناد و مطلع ساختن خود در مورد مسائلي بوده كه شايد ديگران به سركوب كردن آنها تمايل داشته باشند.

    همچنين قانون دوم از اين جهت قابل توجه بوده كه ما را به بي‌طرف بودن در برخورد با كاربران توصيه‌ مي‌كند. اين امكان وجود دارد كه ما به آنچه كه كاربر از ما مي‌خواهد علاقه نداشته باشيم و يا اينطور فكر كنيم كه يك كتاب يا منبع، سطح پائين است اما هرگز نبايد عقايد خود را بر روش دسترسي تحميل كنيم. اين مسئله به ويژه زماني حائز اهميت بوده كه عقايد ما براساس عقايد مذهبي يا سياسي است. ما بايد در مورد نشان دادن عقايد ديگر گروه‌ها نيز مطمئن باشيم. اطمينان حاصل كردن از اين مسئله كه كتابدار مجموعه‌اي را به عنوان نماينده يك گروه عرضه مي‌كند ضروري است.

    قانون سوم- هر كتاب و خواننده آن: فراهم كردن امكان دسترسي آسان به مطالب، يكي از روش­هاي برآورده ساختن نياز افراد است. همچنين ارائه كتاب به افرادي كه دقيقاً از كتاب مورد نياز خود اطلاع ندارند نيز در راس قانون سوم قرار دارد. ما مي‌توانيم پيشرفت خوانندگان را به عنوان بخشي از قانون سوم در نظر بگيريم زيرا ما كتبي كه براي كاربران ناشناخته بوده را به آنها معرفي كرده و فرصت غني‌سازي را در اختيار آنها قرار دهيم در حالي كه شايد ساير مطالب چنين فرصتي را ايجاد نكنند.

    كتب مرجع هميشه در قانون سوم نيز مورد توجه قرار گرفته‌اند و اين مسئله در حوزه كتابخانه مجازي نيز مطرح شده است. خدمات مرجع مجازي در كتابخانه‌هاي عمومي و دانشگاهي با استقبال فراواني مواجه شده است. در بريتانيا، شوراي بايگاني و كتابخانه‌هاي موزه (2006) خدمت جستجوي مجازي را به عنوان بخشي از وب‌گاه People's Network ارائه داده و بهترين روش­هاي مطرح شده توسط كتابخانه‌هاي دانشگاهي دنيا در طي چند سال اخير را منعكس مي‌كنند. اين پيشرفت­ها شگفت‌انگيز بوده و بر توسعه خدمات به مكان و زماني كه كاربران در آن به اين خدمات نياز دارند متمركز شده است. اين پيشرفت­ها موجب مي‌شود كه كتابداران بتوانند از مهارت­هاي خود براي جستجوي اطلاعات با كيفيت براي كاربران استفاده كنند و اين مورد به عنوان ويژگي اصلي بسياري از خدمات كتابخانه‌ مطرح شود.

قانون چهارم- صرفه‌جويي در وقت خواننده: صرفه‌جويي در وقت خواننده هميشه مورد توجه كتابداران بوده است. به همين دليل بوده كه ما به تهيه فهرست، فهرست مراجع، راهنما و چكيده پرداخته‌ايم. اين مسئله در دنياي آنالوگ از اهميت زيادي برخوردار بوده اما اهميت آن در دنياي مجازي بسيار بيشتر شده است.

    صرفه‌جويي در وقت خواننده به نحوه سازماندهي اطلاعات نيز مربوط است. ما اغلب مي‌توانيم به هزينه كاربر، بيش از اندازه مشغول استانداردهاي فهرست‌نويسي شويم. اگرچه فهرست، ابزار بازيابي دقيق اطلاعات بوده اما اگر اجزا به صورت تصادفي فهرست‌نويسي شده و يا عمل فهرست‌نويسي با توجه بيش از اندازه به ريزه‌كاري­ها انجام ‌شود وقت خواننده به هدر مي‌رود. بسياري از كتابخانه‌هاي عمومي از فرم ساده Dewey با حداكثر 4 عدد بعد از نقطه استفاده مي‌كنند كه اين مورد شايد از نظر فهرست‌نويس حرمت‌شكني باشد. با اين وجود با در نظر گرفتن وقت كاربر به عنوان يك مقوله مهم، به يك سامانه ساده و كارآمد نياز خواهد بود.

    به علاوه اينترنت مشكلات مهمي را مطرح مي‌كند. نوروزي (2004) 5 قانون رانگاناتان را مجدداً تفسير كرده و عنوان نموده كه اين 5 قانون در مورد وب نيز صدق مي‌كنند. صرفه‌جويي در وقت كاربر از طريق وب نيز قابل اجرا بوده و اين مورد را تضمين مي‌كند كه راهنمائي­هاي دقيق و سطح بالايي در مورد اطلاعات در اين حوزه چالش‌انگيز ارائه شود.

قانون پنجم – كتابخانه، يك سازمان در حال توسعه است: كتابخانه قرن 21، يك سازمان در حال توسعه است. ما مي‌توانيم به اطلاعات ديجيتالي توجه كرده و اينطور نتيجه‌گيري كنيم كه ميزان توسعه از لحاظ فضاي فيزيكي، سريع و فوري نيست، اگرچه كتابخانه‌هاي متعددي هميشه با اين مسئله جدال خواهند داشت. حتي در دنياي ديجيتال نيز وضعيت آنالوگ حائز اهميت است. انتشار كتب همچنان پر رونق بوده و در مقايسه با سال 1931 با هزينه كمتري انجام مي‌شود. كتابخانه‌ها با توجه به ارائه مجموعه‌اي كامل به كاربران همچنان با مشكل فضا مواجه خواهند بود. اين امكان وجود دارد كه براي مقابله با اين مشكل، شاهد به اشتراك‌گذاري منابع بين كتابخانه‌ها باشيم.

    مسئله فضا در دنيايي كه حجم بيشتري از داده‌ها به صورت ديجيتالي عرضه مي‌شود نيز حائز اهميت است. فضاي قفسه‌هاي كتب در حال كاهش و فضاي پايانه‌هاي رايانه در حال افزايش بوده تا اين نياز در حال توسعه برآورده شود. تجربه من نشان مي‌دهد كه در صورتي كه اين اقدام به خوبي انجام نشود و بدون تامل صورت گيرد به اقدامي بحث‌انگيز تبديل شده و با برخورد نامناسب كاركنان و كاربران مواجه خواهد شد.

    ما همچنين مي‌توانيم كتابخانه را از لحاظ تاثيرگذاري آن بر روي جذب كاركنان و مهارت­ها به عنوان يك سازمان در حال توسعه در نظر بگريم. يك كتابخانه در حال توسعه به بخش­هاي مورد توجه جديدي وارد مي‌شود. ما فرايند ديجيتالي‌سازي را به عنوان مثالي در اين زمينه مطرح كرديم. همزمان با پيشرفت خدمات كتابخانه‌، مهارت­هاي لازم براي ارائه اين خدمات جديد نيز توسعه پيدا خواهد كرد. آيا مي‌توان اينطور عنوان كرد كه هم كتابخانه و هم حرفه كتابداري،‌ دو سازمان در حال توسعه هستند؟

 
ارزش­ها براي آينده

    5 قانون رانگاناتان همچنان طرح كلي را براي ارزش­هاي حرفه‌اي ما ارائه مي‌دهند كه ميزان اهميت اين طرح همانند ميزان اهميت آن در سال 1931 است. زبان مورد استفاده شايد يك عامل محدودكننده باشد اما ارزش­هاي نهفته در اين قوانين بدين معنا بوده كه مي‌توان از آنها به طور مداوم در آينده نيز استفاده كرد، همانطور كه اين كار در حال حاظر نيز انجام مي‌شود

 (Chappell, 1976، Chowdhury, 2006، Croft, 2001، Gorman, 1998، Kuronen, Pekkarinen, 2004، Leiter, 2003، Nauh, 1994، Noruzi, 2004، Satija, 2003).

    اكنون بهترين زمان براي به خاطر آوردن ديون خود به متون كلاسيكي بوده كه الهام‌بخش كتابداران گذشته بوده و موجب شده كه كتابداري به عنوان حرفه‌اي با ارزش در جهان مطرح شود. رانگاناتان فقط 5 قانون را براي حرفه ما ارائه كرد اما محتواي اين 5 قانون براي مساوات، آموزش و پيشرفت بشر از طريق دسترسي به كتابخانه و اطلاعات ذخيره شده در آنها بسيار حائز اهميت است. 5 عبارت ساده كه محتواي آن به ما و آنچه كه براي جامعه به دنبال آن هستيم مربوط است.

 
 
 
منابع
 
  1. Chappell, M.H. (1976), "The place of reference service in Ranganathan's theory of librarianship", Library Quarterly, Vol. 46 No.4, pp.378-96.
  2. Chowdhury, G., Poulter, A., McMenemy, D. (2006), "Public library 2.0: towards a new mission for public libraries as a network of community knowledge", Online Information Review, Vol. 30 No.4, pp.454-60.
  3. Croft, J.B. (2001), "Changing research patterns and implications for web page design: Ranganathan revisited", College and Undergraduate Libraries, Vol. 8 No.1, pp.69-77
  4. Gorman, M. (1998), "The five laws of library science: then and now", School Library Journal, Vol. 44 No.7, pp.20-3.
  5. Kuronen, T., Pekkarinen, P. (1999), "Ranganathan revisited: a review article", Journal of Librarianship and Information Science, Vol. 31 No.1, pp.45-8.
  6. Leiter, R.A. (2003), "Reflections on Ranganathan's five laws of library science", Law Library Journal, Vol. 95 No.3, pp.411-8.
  7. Museum, Libraries and Archives Council (2006), "The people's network", available from: www.peoplesnetwork.gov.uk/ (accessed 20 November 2006), .
  8. Naun, C.C. (1994), "Ranganathan's importance", Australian Library Journal, Vol. 43 No.4, pp.219-25.
  9. Noruzi, A. (2004), "Application of Ranganathan's laws to the web", Webology, Article 8, available from: www.webology.ir/2004/v1n2/a8.html (accessed 20 November 2006), Vol. 1 No.2, .
  10. Ranganathan, S.R. (1931), The Five Laws of Library Science, Madras Library Association, Madras, available from: http://dlist.sir.arizona.edu/1220/ (accessed 20 November 2006), .
  11. Satija, M.P. (2003), "The five laws in information society and virtual libraries era", SRELS Journal of Information Management, Vol. 40 No.2, pp.93-104.
  
[1]Ranganathan's relevance in the 21st century, Library Review, 2007,Volume 56, Number 2, pp. 97-101, (Emerald Group Publishing Limited: http://www.emeraldinsight.com/)
[2]David McMenemy, Department of Computer and Information Sciences, University of Strathclyde, Glasgow, UK
[3]فرنوش رقابي، کارشناس ارشد کتابداري و اطلاع رساني و معاون کتابخانه مرکزي دانشگاه صنعتي شريف تلفن: 66165101 پست الکترونيک: Freghabi@yahoo.com
[4]شهرزاد شريفي، کارشناس کتابداري و اطلاع رساني و مسوول بخش اطلاع رساني کتابخانه مرکزي دانشگاه صنعتي شريف تلفن 66165122 پست الکترونيک: libinfo@sharif.ir


هرگونه برداشت با ذکر مأخذ مجاز است. نظرات نویسندگان لزوما" نظر شیرازه نیست.