صفحه اصلي     |     شماره جاري |
 جستجو
شیرازه : نشريه الكترونيكي علوم كتابداري،آرشیو و  اطلاع رساني سال اول - شماره ی ششم / مهر و آبان 1387

 چهار سوي شيرازه

  

 

 

 دكتر يزدان منصوريان

 
  
مقدمه:
شيرازه نخستين نشريه الکترونيکي کتابداري و اطلاع رساني ايران با رويکردي حرفه اي- ژورناليستي است که به رايگان در محيط وب قابل دسترس مي باشد. اگر تنوع مطالب شيرازه را به ديگر خصوصياتش بيافزاييم آن گاه درباره نشريه اي صحبت مي کنيم که با چهار مشخصه: کاملا الکترونيکي بودن، رويکرد حرفه-ژورناليستي داشتن، دسترسي باز[1]  و تنوع مطالبش در ميان ساير نشريه هاي کتابداري و اطلاع رساني فارسي جايگاه ويژه اي دارد. اکنون که يک سال از انتشار شيرازه مي گذرد اين نوشته بر اساس ماتريس معروف SWOT   [2]  از چهار سو به نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت¬ها و تهديدهاي آن مي پردازد.

نقاط قوت شيرازه
شايد بتوان نقاط قوت شيرازه را در چهار خصيصه آن يعني رويکرد ژورناليستي، زبان غير رسمي، نقد پذيري و سطح بالاي تعامل با مخاطبان جستجو کرد.
v      رويکرد ژورناليستي و پرداختن به امور جاري کتابداري ايران
مدت­ها بود که در کنار مجله هاي علمي و تخصصي کتابداري با قالبي کاملا آکادميک جاي خالي يک نشريه با رويکري متفاوت احساس مي شد که خوشبختانه شيرازه اين جاي خالي را به نحو قابل قبولي پر کرده است. از اين رو،شايد شيرازه نخستين نشريه کتابداري و اطلاع رساني ايران باشد که محلي براي کتابداران فراهم آورده تا گفتگوهاي دوستانه و حرف­هاي خودماني تر بشنوند، از خبرهاي مربوط به اوضاع و احوال حرفه آگاهي يابند، از تجربه هاي همکاران خود در ساير نقاط مطلع شوند، طنزي در مورد اين حرفه بخوانند و خلاصه براي مدتي از حال و هواي مقالات ساختاريافته در نشريات تخصصي کتابداري خارج شوند.
v      زبان ساده، غير رسمي و تنوع مطالب
زبان ساده و نسبتا غير رسمي شيرازه فرصتي براي برقراري ارتباط صميمي بين متوليان اين نشريه با مخاطبان آن فراهم آورده است.  همانطور که گفته شد، از سال­ها قبل تعدادي نشريه تخصصي کتابداري و اطلاع رساني در کشور منتشر مي شود اما همه آنها رويکردي کاملا علمي و ساختاري کاملا رسمي دارند و مدت­ها بود که نياز به نشريه اي با زباني ساده با موضوعاتي متفاوت در جامعه کتابداري احساس مي شد. محتواي متنوع و غير رسمي شيرازه تا حد زيادي پاسخگوي اين نياز بوده و بويژه در يکسال گذشته و در غياب خبرنامه انجمن، که مدتي در انتشار آن وقفه افتاد، شيرازه نقش خبرنامه­اي خوبي را براي جامعه کتابداري و اطلاع رساني ايفا کرده است.
v      نقد پذيري و ترويج فرهنگ نقد
در چهار شماره پيشين شيرازه نشان داد که نه تنها مروج فرهنگ نقد در جامعه کتابدراي و اطلاع رساني است بلکه خود نيز از روحيه نقد پذيري برخوردار است. همين ويژگي نقدپذيري سرمايه بزرگي براي اين نشريه محسوب مي شود که ضامن بقاء و پويايي آن خواهد بود.  شيرازه ادعايي بر کامل و بي نقص بودن ندارد و همواره در جستجوي بهبود کار خود است و در جستجوي بازخوردهاي سازنده از سوي خوانندگان مي باشد و اين امر زمينه مناسبي براي بهتر شدن آن فراهم مي آورد.
v      تعامل با خوانندگان
شيرازه نشريه­اي يک سويه نيست و با خوانندگان خود تعامل دارد و سخن آنان را مي شنود. تاثير نمونه هايي از اين تعامل در شماره هاي قبلي ديده مي شود و از رهگذر همين تعامل شيرازه مي تواند هر روز پويا تر از گذشته عمل کند. خوشبختانه، ماهيت الکترونيکي شيرازه زمينه مناسبي براي تعامل با خوانندگان ايجاد کرده و استفاده از قابليت­هاي  خاص محيط وب مي تواند اين فرايند را ساده تر نيز سازد.
زمينه هايي براي کار بيشتر در شيرازه
در اين قسمت به زمينه هايي اشاره مي شود که شيرازه مي تواند براي بهبود کار خود به آنها توجه کند. به نظر مي رسد که تناوب انتشار،  بهبود رابط کاربر[3]، نگاه چند بعدي، و توجه بيشتر به کتابداران شاغل مي توانند چهار زمينه مورد بحث در اينجا باشند.
v      تناوب انتشار
اگر نشريه اي با مشخصات شيرازه به صورت ماهانه منتشر شود تاثيرگذاري بيشتري بر جامعه مخاطبان خود خواهد داشت و مي تواند ارتباط بهتري با آنان برقرار سازد. البته بديهي است که تحقق اين هدف مستلزم صرف وقت و انرژي بيشتري از طرف متوليان شيرازه است اما با توجه به رويکرد اين نشريه و بويژه جنبه هاي خبر رساني آن نشريه اي با تناوب انتشار ماهانه مناسب­ تر خواهد بود.
v      کاربر پسندي رابط کاربر
از آنجا که شيرازه کاملا الکترونيکي است کاربر پسندي واسط کاربر آن عنصر تعيين کننده اي در جذب خوانندگان و کسب رضايت آنان محسوب مي شود. شيرازه چاپي نيست و اغلب خوانندگان نيز مطالب آن را پرينت نخواهند کرد و به همين دليل اغلب آن را بر روي مانيتور مي خوانند. از طرفي همه مي دانيم که مطالعه از طريق مانيتور کار دشواري است و در اين روش چشم به سرعت خسته مي شود. به همين دليل لازم است با توجه به اصول کاربرپسندي در طراحي صفحات وب، حجم و ميزان اطلاعات در هر صفحه و در انتخاب رنگ­ها و فونت به کار رفته دقت لازم اعمال شود. مثلا صفحه نخست مي تواند از حجم و تصوير کمتري برخوردار باشد و  به عنوان پنجره اي براي برقراري پيوند با صفحات ديگر عمل کند. حجيم بودن صفحه نخست هم از نظر ميزان نوشته هاي موجود و هم از نظر حجم فايل اهميت دارد. وجود تصاوير فراوان و فايل سنگين اين صفحه زمان بارگذاري[4] آن را طولاني مي سازد. علاوه بر آن ممکن است براي برخي از خوانندگان بخش­هاي پاييني پنهان بماند چرا که معمولا کاربران وب بيشتر متوجه قسمتهايي از صفحات هستند که در فضاي معمول مانيتور آنان قابل رويت است  . از اين رو پيشنهاد مي شود صفحه نخست نشريه در يک صفحه مانيتور جاي گيرد و در آن پيوند لازم براي بخشهاي بعدي فراهم شود. به بيان ديگر، از نظر لايه بندي صفحات وب، در حال حاضر شيرازه تنها از دو لايه تشکيل يافته و به همين دليل صفحه نخست آن کمي طولاني و حجيم شده است.  کافي است اين دولايه به سه لايه افزايش يابد تا دسترس پذيري و پيدايي اطلاعات در آن به مراتب بيشتر گردد.
v      رويکردي چند بعدي و عميق تر
نگاهي گذرا به مطالب يک سال گذشته نشان مي  دهد در کنار مطالب عميق و تحليلي گاهي نيز مطالبي ديده مي شود که از عمق چنداني برخوردار نيست و اطلاع روشني به خواننده نمي دهد و به تحقق هدف خاصي منجر نمي شود . مثلا گاهي در بخش گزارش­ها آنچه آمده است چندان به گزارش نمي ماند و هدف روشني را دنبال نمي کند. به بيان ديگر، برخي از گزارش­ها گزارشي به خواننده ارائه نمي کنند و لازم است مواردي اين چنين در شماره هاي آتي مورد توجه قرار گيرد.
v      توجه بيشتر به کتابداران شاغل
بيشتر مطالبي که در نشريه هاي کتابداري و اطلاع رساني منتشر مي شود يا به نحوي مربوط به آموزش کتابداري است و يا حاصل فعاليت­هايي که در دل آموزش و توسط متوليان آن انجام مي شود. به نظر مي رسد جامعه کتابدران شاغل در کتابخانه ها و بويژه کتابخانه هاي عمومي مشارکت لازم را در انتشارات کتابدراي ندارند و  اين موضوع در شيرازه هم به نوعي ديده مي شود. شايد اين وظيفه ماست که به سراغ کتابداران شاغل و بويژه آناني که در کتابخانه هاي عمومي شهرها و روستاهاي دور و نزديک مشغول به کار هستند برويم و آنان را به مشارکت بيشتر در اين نشريه فرا بخوانيم.
فرصت­هاي شيرازه
شيرازه به عنوان يک نشريه الکترونيکي با دسترسي آزاد فرصت­هاي فراواني در اختيار دارد که از آن جمله مي توان به چهار مورد ذيل اشاره کرد:
v      برخط بودن، گستره انتشار و سهولت توليد مطالب
مثل هر نشريه تمام الکترونيکي ديگر اصلي ترين فرصتي که شيرازه در اختيار دارد ماهيت برخط[5] آن است. برخط بودن شيرازه ويژگي ارزشمندي است که خود زمينه ساز برخورداري از ويژگي­هاي ديگري مثل گستره انتشار و سهولت توليد مطالب است.  وقتي در يک نشريه الکترونيکي مثل شيرازه دو فرايند هزينه بر و وقت گير چاپ و توزيع کاملا حذف مي شود، محدوديتي براي تعداد صفحات آن وجود ندارد و توليد فقط يک نسخه از آن کافي است که در يک لحظه براي همه خوانندگان در سراسر جهان قابل دسترس باشد کار انتشار به مراتب ساده تر و موثر تر خواهد بود.
v      تعامل بيشتر با نهادهاي مربوط به حرفه کتابداري
شيرازه براي آن که بتواند ارتباط بهتري با جامعه مخاطبش برقرار سازد لازم است که تعامل خود را با نهادهايي مثل کتابخانه ملي، انجمن کتابداري، و نهاد کتابخانه هاي عمومي کشور استمرار بخشد. از رهگذر اين تعامل شيرازه مي تواند مانند پلي ميان بخش­هاي مختلف کتابداري و اطلاع رساني کشور عمل کند و کانوني براي انعکاس سهم هر يک در اين حرفه فراهم آورد.
v      استفاده بيشتر از امکانات وب 2
استفاده از امکانات وب 2 فرصت ارزشمند ديگري است که مي تواند به رايگان در اختيار شيرازه قرار گيرد. مثلا شيرازه مي تواند در کنار شماره هاي معمول خود وبلاگي نيز داشته باشد که به عنوان پلي ارتباطي با خوانندگان فاصله زماني بين دو شماره را پر کند. استفاده از امکانات چند رسانه اي وب نيز فرصت ديگري براي شيرازه به شمار مي آيد که نشريه هاي چاپي از آن بي بهره اند. مثلا مي توان فايل صوتي گفتگوهايي که در شيرازه منتشر مي شود را به صورت يک پادکست ساده در اختيار علاقه مندان قرار داد و شيرازه را به يک نشريه الکترونيکي چند رسانه اي تبديل کرد.
v      توجه به رويکرد ميان رشته­اي کتابداري
کتابداري ايران رو به رشد است و در ميان همه عوامل تاثير گذار بر اين جريان توجه بيشتر به ويژگي ميان رشته­اي[6] اين حرفه نقش به سزايي دارد.  شيرازه نيز مي تواند در اين زمينه گام­هاي موثري بردارد. مثلا مي توان در بخش گفتگوي شيرازه به سراغ افرادي رفت که گرچه خارج از حوزه کتابداري و اطلاع رساني هستند اما زمينه کار و فعاليت آنان به نحوي با حوزه هاي کاري کتابداران پيوند دارد. مثلا اساتيدي از رشته هاي ارتباطات، علوم کامپيوتر، زبان شناسي و موارد مشابه مي توانند در اين مصاحبه ها شرکت کنند. اين رويکرد از دو جهت اهميت دارد. يکي آنکه افق­هاي تازه­اي براي دانشجويان کتابداري و دانش آموختگان آن  باز مي کند و دوم آنکه فرصتي است براي معرفي اين رشته به افراد تاثير گذار در ساير رشته ها فراهم مي آورد. ضمنا اگر شيرازه بتواند مخاطبيني خارج از حوزه کتابداري داشته باشد آن گاه گام مهمي براي معرفي بهتر اين رشته به جامعه و ارتقاء منزلت اجتماعي کتابدران برداشته است.
تهديدهاي شيرازه
در کنار فرصت­هايي که ذکر شد تهديدهايي نيز براي هر نشريه تازه متولد شده نظير شيرازه وجود دارد که در آن ميان مي توان به موارد ذيل اشاره کرد:
v      جدي نگرفتن مجله هاي الکترونيکي از طرف جامعه علمي
متاسفانه هنوز بسياري از ما کتابداران نشريه هاي الکترونيکي برخط با دسترسي باز را فاقد جايگاه علمي مي دانيم که البته اين تصور مبناي روشني ندارد و چندان قابل دفاع نيست.  شايد عدم امتياز دهي دانشگاه­ها به مقالات مندرج در نشريه هاي اينترنتي عامل مهمي است که افراد را از مشارکت در اين نشريه ها دلسرد مي سازد. با اين حال زمان آن رسيده که باور کنيم انتشار يک مجله به صورت چاپي هيچ برتري و امتيازي نسبت به مجله هايي که در دنياي مجازي منتشر مي شوند ندارد و آنچه به يک نشريه اعتبار مي بخشد محتواي آن است. شايد بهترين مثال در اين زمينه و در رشته کتابداري مجله معروف"پژوهش­هاي اطلاعات" (Information Research) باشد که از 14 سال پيش تاکنون به سردبيري پروفسور تام ويلسون منتشر مي شود و هيچ کس ارزش علمي آن را به خاطر چاپي نبودنش مورد ترديد قرار نداده است.
v      ميزان مشارکت جامعه کتابداري
شيرازه هنگامي موفق تر خواهد بود که بتواند در انتشار شماره هاي آتي خود مشارکت بيشتري از طرف سطوح مختلف جامعه کتابداري و اطلاع رساني کشور جذب کند. به بيان ديگر، اگر در هر شماره افراد تازه اي به جمع نويسندگان مطالب شيرازه بپيوندند آن گاه اين نشريه توانسته است جايگاه خود را در جامعه مخاطبان به دست آورد. در غير اين صورت پس از مدتي فهرست افرادي که در توليد مطالب شيرازه مشارکت دارند يا ثابت مي ماند و يا رو به کاهش مي گذارد که اين امر تهديدي جدي براي پويايي و تکامل آن محسوب مي شود.
v      يکنواختي و محدود شدن به چارچوبهاي کليشه اي
يکي از تهديدهايي که ممکن است در آينده در کمين شيرازه باشد عدم نوآوري و محدود شدن به چارچوب­هاي کليشه است. اکنون که يک سال از انتشار اين نشريه مي گذرد نگراني زيادي از اين بابت حس نمي شود  چرا که فعلا تولد شيرازه و رويکردي خاصي که دارد خود دليلي بر نو بودن و وجود نوآوري در آن است. اما در آينده شيرازه بايد  براي بقاء و پويايي خود در جستجوي نوآوري و خلاقيت و کشف افق­هاي تازه باشد.  به همين دليل در هر شماره خوانندگان بايد در انتظار طرحي نو از شيرازه باشند. مثلا شيرازه مي تواند بر اساس نياز جامعه کتابداري و موضوعات روز حرفه در آينده به انتشار ويژه نامه هايي بيانديشد که منعکس کننده تحولات حرفه در کشور يا فراتر از آن در سطوح بين المللي باشد. از اين رو، انتشار اين ويژه نامه ها و  استمرار  نوآوري­هاي ديگر زمينه ساز پويايي شيرازه خواهد بود.
v      سهم توصيف و تحليل در مطالب منتشر شده
شيرازه در کنار زبان ساده و غير رسمي خود مي تواند جايگاهي کاملا تحليلي در حوزه کتابداري داشته باشد و محلي براي انعکاس انديشه هاي انتقادي و سازنده را در اين حوزه فراهم آورد. اگر شيرازه بتواند در مواجه با تحولات کتابداري و اطلاع رساني از حد يک خبرنامه فراتر رفته و رويکردي تحليلي در مطالبش اتخاذ کند تاثير گذاري عميقي بر جامعه مخاطب خود خواهد داشت.  خوشبختانه سهم قابل توجهي از مطالب شماره هاي پيشين از ويژگي تحليلي لازم برخوردار بوده است و اين امر نويدبخش آينده اي روشن براي اين نشريه محسوب مي شود.
سخن پاياني
آنچه در اين نوشته مختصر آمد مروري بر ويژگي­هاي نشريه الکترونيکي شيرازه از نگاه يکي از خوانندگان آن بود. بي ترديد انتشار شيرازه گامي مثبت در حوزه کتابدار ي و اطلاع رساني کشور بوده است و تاثير گذاري آن در آينده بيشتر آشکار خواهد شد. ضمنا در کنار همه خصوصيات مثبتي که براي شيرازه ذکر شد اين نشريه الکترونيکي سهم قابل توجهي نيز در انتشار مطالب تخصصي در زمينه کتابداري و اطلاع رساني به زبان فارسي در محيط وب دارد که با توجه به محدود بودن مطالب فارسي اين رشته در فضاي وب نقش ارزنده آن در خور توجه است.  به نظرم در آينده آرشيو شماره هاي امروز شيرازه به عنوان يکي از نخستين مجموعه هاي حافظه ديجيتال کتابداري و اطلاع رساني ايران مورد استفاده علاقه مندان قرار خواهد گرفت.
يزدان منصوريان
 
 

 
[1] Open Access
[2] Strengths, Weaknesses, Opportunities and Threat
[3] User Interface
[4] Download
[5] Online
[6] Interdisciplinary


هرگونه برداشت با ذکر مأخذ مجاز است. نظرات نویسندگان لزوما" نظر شیرازه نیست.