آشنایی با آرشيو و كتابخانه‌ی ملی بنگلادش



يك سال پس از استقلال بنگلادش، اداره‌ي آرشيو و كتابخانه‌ها در سال 1972 به تأسيس كتابخانه و آرشيو ملي بنگلادش اقدام كرد. بنگلادش، جزو نخستين كشورهائي بود كه در سال 1976 به عضويت سواربيكا درآمد. در اين مقاله، پس از اشاره به تاريخچه‌ي بنگلادش، آرشيو ملي اين كشور به طور مختصر معرفي مي‌شود و در ادامه، اهداف، وظايف، مجموعه‌ها و برنامه‌هاي آتي آن خواهد آمد.
1.مقدمه
جمهوري بنگلادش، در جنوب شرقي آسيا و در شمال اقيانوس هند واقع شده است. مساحت اين كشور، 000/144 كيلومتر مربع شامل 910/133 كيلومتر مربع خشكي و 10090 كيلومترمربع درياست. بنگلادش، كشور پهناوري نيست اما از نظر راهبردي موقعيت خاصي دارد. اين كشور، از شمال غرب و شرق با هندوستان، از جنوب شرقي با برمه و از جنوب با خليج بنگال هم‌مرز است. بنگلادش، كشوري ساحلي است و درجه‌ي حرارتش در ماه‌هاي سرد، بين 10 تا 12 درجه‌ي سانتيگراد و در ديگر ماه‌ها، بين 28 تا 40 درجه است. زبان رسمي بنگلادش، بنگالي است اما گويش قبيله‌اي نيز در آن به چشم مي‌خورد. پايتختش «داكا» است و از شهرهاي عمده‌ي آن، مي‌توان از چيتاگونگ، خولنا، راجشاهي، مايمنسينگ، كاميلا، سيلهت و باريسال نام برد. دين رسمي بنگلادش، اسلام است. 85 درصد مردم آن كشور مسلمان‌اند و 15 درصد باقيمانده را هندوها تشكيل مي‌دهند. اقليت‌هاي مذهبي كوچك‌تر شامل بودائي‌ها (6 درصد)، مسيحيان (3 درصد) و زردشتي‌ها يا پارسيان و «جاندارپندار»ها (3 درصد) نيز در آن كشور به سر مي‌برند.
از آن‌جا كه بنگلادش در شمال شرقي شبه قاره‌ي‌ هند واقع شده، در سده‌هاي گذشته سرنوشتي مشابه هندوستان و پاكستان داشته‌‌است. در دوران سلطه‌ي‌ انگليسي‌ها بر شبه قاره‌ي هند، بنگلادش كنوني نيز مستعمره‌ي انگليس بود. بعد از پايان جنگ دوم جهاني و كسب استقلال هند و پاكستان، سرزمين بنگلادش نيز با عنوان پاكستان شرقي، جزو قلمرو پاكستان شد. عواملي چند از جمله دوري پاكستان شرقي و غربي از يكديگر – كه قسمت‌هاي شمالي هند نيز در حد فاصل آن قرارداشت – رفته‌ رفته ميان دو پاكستان جدائي افكند. از سوي ديگر برخي عوامل سياسي نيز، موجب شد در سال 1971م.، بعد از بروز جنگ ميان هند و پاكستان، كشور بنگلادش به وجود آيد.
2. آرشيو و كتابخانه‌ي‌ ملي بنگلادش
از عمر كتابداري نوين در بنگلادش چندان نمي‌گذرد، اما وجود كتابخانه‌ها در آن كشور، داراي سابقه‌ است. اولين كتابخانه‌ي دانشگاهي بنگلادش، كتابخانه‌ي دانشگاه داكاست كه در سال 1841م. تأسيس شد. اين كتابخانه، هم اكنون بزرگ‌ترين كتابخانه‌ي دانشگاهي بنگلادش به شمار مي‌آيد كه يكي از اقدام‌هاي آن، جمع‌آوري مجلات و روزنامه‌هاي منتشرشده در آن كشور است. در كتابخانه‌ي ملي هيچ متني امانت داده نمي‌شود. كتابخانه‌ي ملي، از سال 1973 به انتشار سالانه‌ي «كتاب‌شناسي ملي بنگلادش» به زبان انگليسي و بنگلالي اقدام كرده است.
كتابخانه‌هاي مهم بنگلادش، عبارت است از: سه كتابخانه متعلق به شوراي فرهنگي بريتانيا و كتابخانه‌ي آژانس ارتباطات بين‌المللي (كتابخانه‌ي سابق اداره‌ي اطلاعات آمريكا). بيش از 123 كتابخانه‌ي عمومي- كه برخي از آن‌ها داراي واحدهاي سيار است- و حدود 150 كتابخانه‌ي تخصصي ديگر وابسته به سازمان‌هاي مختلف دولتي، جوامع علمي، مؤسسات تحقيقاتي، انجمن‌هاي حرفه‌اي و شركت‌هاي مطبوعاتي، تجاري و صنعتي نيز در اين كشور وجود دارد كه تعدادشان به‌سرعت رو به افزايش است. اين مؤسسات، مخازن اسناد تاريخي و ادبي به شمار مي‌روند كه تحت پوشش وزارت فرهنگ جمهوري بنگلادش به فعاليت مي‌پردازند. گفتني است كه ساختمان آرشيو و كتابخانه‌ي ملي بنگلادش، در زيباترين و تاريخي‌ترين منطقه در «شربنگلا» ي داكا قرار دارد.
1-2. پيشينه‌ي‌ تاريخي
آرشيوها، از زمان‌هاي بسيار دور و به شكل‌هاي مختلف در شبه قاره‌ي هند وجود داشته‌اند و در قرون وسطا، به عنوان «مخزنخانه» يا «اتاق اسناد» شناخته مي‌شدند. بعد از حاكميت بريتانيا بر شبه قاره‌ي هند، در دهه‌ي 1750م. دبيرخانه با تمام امكانات توسعه‌ي خود را آغاز كرد. وزيران جديد، ادارات و بخش‌هاي تازه‌اي ايجاد كردند. با افزايش پرونده‌ها و اسناد دبيرخانه‌، بحث مرتب كردن و انتقال آن‌ها به يك مخزن اصلي به طور جدي مورد توجه قرار گرفت. يكي از اقدام‌ها در اين زمينه، امحاي پرونده‌هاي زائد بود. در سال 1891م. ساختمان آرشيو در كلكته تأسيس شد كه بعدها با عنوان آرشيو ملي هند، به دهلي انتقال يافت.
بعد از تقسيم هند در سال 1947م.، آرشيو ملي پاكستان در كراچي تأسيس شد. در توافق صورت گرفته، سندهاي معاصر بنگلادش به دولت بنگال غربي تحويل داده شد تا در بخش اسناد داكا نگهداري شود. دو سال بعد از استقلال بنگلادش، در سال 1971م. دولت آرشيو ملي را تأسيس كرد و تمامي اسناد و مدارك تاريخي كشور به آن انتقال يافت.
از آن‌جا كه دولت نياز كشور را به كتابخانه‌‌ي ملي احساس مي‌كرد، در سال 1973م. كتابخانه‌ي ملي بنگلادش - كه رياست كتابخانه‌ها و آرشيوها را به عهده داشت- تأسيس شد. مدتي پس از آن نيز، تصميم گرفته شد فضاي جديدي براي اين دو مؤسسه‌ي ملي در نظر گرفته شود. به همين منظور دولت، زميني به وسعت تقريبي 000/25 متر مربع در داكا خريد و در سال 1983 فرمان تأسيس آرشيو ملي را براي حفظ و نگهداري اسناد دائمي دولتي صادر كرد. بر طبق اين فرمان، شوراي مشاور آرشيوهاي ملي با 13 عضو مشتمل بر نمايندگاني از وزارتخانه‌ها و دانشگاه‌هاي مختلف، براي اجراي اين فرمان تشكيل شد.
ساختمان كتابخانه‌ي ملي، در سال 1985م. تكميل و آرشيو ملي به طور موقت در آن‌جا مستقر شد. هم‌اكنون ساختمان آرشيو ملي در مجاورت ساختمان كتابخانه‌‌ي ملي در دست ساخت است. (ادامه دارد)